Khách tham quan xem xét sản phẩm pin lưu trữ BESS (công nghệ pin lithium sắt phosphate LFP) tại lễ khánh thành nhà máy GG Power ở Hưng Yên hôm 11/4/2026. Ảnh: Nhật Đình.
Trong hệ thống năng lượng hiện đại, pin lưu trữ năng lượng (Battery Energy Storage System - BESS) được ví như "cục pin sạc dự phòng" của lưới điện, có thể tích trữ điện khi sản xuất điện bị dư thừa, và lấy ra dùng khi nhu cầu tiêu thụ điện tăng cao.
BESS càng trở nên quan trọng khi các nguồn điện tái tạo như điện mặt trời và điện gió tăng nhanh, vì những nguồn này phụ thuộc vào thời tiết, sản lượng trồi sụt liên tục: có lúc điện dư thừa, nhưng cũng có lúc gần như không có điện - như vào ban đêm hoặc khi gió lặng.
Việc nhà máy GG Power tại Hưng Yên công suất 5 GWh/năm ra mắt cho thấy Việt Nam đã bắt đầu bước vào giai đoạn tự sản xuất BESS, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu. Nguồn cung pin năng lượng đang hình thành, nhu cầu lưu trữ cũng ngày càng rõ rệt.
Cả cung và cầu cho pin lưu trữ điện đã dần sẵn sàng, câu hỏi đặt ra là cần điều kiện gì để cung cầu gặp nhau mang lại giá trị cho các bên và nền kinh tế.
Trả tiền cho BESS
Ở cấp độ hộ gia đình hoặc doanh nghiệp, bài toán khá đơn giản. Người đầu tư cho hệ thống pin cũng là người hưởng lợi, thông qua giảm chi phí điện hoặc dự phòng khi mất điện.
Các hệ thống pin lưu trữ nhỏ (BESS) dùng riêng cho một nhà hay một doanh nghiệp được gọi là "đặt sau công tơ". Công tơ điện chính là ranh giới giữa bên điện lực và người sử dụng. Những gì nằm phía sau công tơ thì thuộc về người dùng: họ tự đầu tư, tự dùng, không trực tiếp tham gia mua bán trên thị trường điện (trừ khi có cơ chế đặc biệt), và dòng tiền cũng rất rõ ràng – ai dùng thì người đó trả.
Ngược lại, các hệ thống "đặt trước công tơ" là hạ tầng chung của cả hệ thống điện, như nhà máy điện, trạm biến áp, đường dây truyền tải hay các hệ thống pin lớn nối lưới. Những thứ này không thuộc riêng ai mà phục vụ nhiều người cùng lúc.
Vì vậy, các nhà đầu tư ban đầu sẽ trả tiền cho BESS, sau đó thu hồi lại bằng cách cung cấp các dịch vụ của BESS cho đơn vị vận hành hệ thống điện. Đơn vị vận hành hệ thống này, sau đó sẽ phân bổ một phần hoặc toàn bộ chi phí dịch vụ của BESS sang người tiêu dùng thông qua hóa đơn điện hàng tháng, tùy theo thời điểm sử dụng điện khác nhau.
Kiểm tra một trạm sạc xe điện tích hợp hệ thống lưu trữ BESS tại Hà Nội hồi tháng 10/2025. Ảnh: DIMEC
Hai giá trị của BESS
Thứ nhất là lưu trữ và bán điện theo chênh lệch giá. Các nhà điều hành BESS sẽ sạc pin khi điện rẻ hoặc dư thừa (ví dụ buổi trưa có nhiều điện mặt trời), và bán lại cho lưới điện khi giá cao (như buổi tối khi nhu cầu tăng cao).
Hiện nay, biểu giá điện theo ba khung giờ (cao điểm - bình thường - thấp điểm) đã tạo sẵn động lực để triển khai BESS. Giá điện giờ thấp điểm chỉ bằng khoảng 1/3 so với giờ cao điểm, khiến việc "mua rẻ - bán đắt" bằng pin lưu trữ trở nên khả thi về mặt kinh tế.
Trong tương lai, khi cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) được áp dụng rộng rãi, mô hình kết hợp điện mặt trời và BESS sẽ còn hấp dẫn hơn. Khi đó, doanh nghiệp đầu tư BESS ở các khu công nghiệp không chỉ tự cung cấp điện xanh cho nhu cầu của mình, mà còn có thể bán phần điện dư cho các doanh nghiệp khác gần đó.
Tuy nhiên, giá trị thứ hai mà các nhà đầu tư BESS trông chờ là việc pin lưu trữ BESS có thể cung cấp các dịch vụ hệ thống như điều tần, ổn định lưới, hấp thụ biến động năng lượng tái tạo... Bán điện do chênh lệch giá tạo ra dòng doanh thu rất nhỏ và cần thời gian dài mới thu hồi vốn, trong khi các dịch vụ hệ thống có thể tạo ra nguồn tiền khổng lồ từ việc cung cấp điện kịp thời, ngay tại thời điểm hệ thống cần nhất. Cái giá của sự cần kíp luôn đắt đỏ.
Nhưng tại Việt Nam, những dịch vụ này chưa được định giá và thanh toán rõ ràng.
Điều tần là gì?
Trong điều kiện lý tưởng, cung và cầu điện luôn cân bằng hoàn hảo, và hệ thống điện vận hành ở tần số ổn định 50 Hz - mức mà các thiết bị điện trong gia đình, doanh nghiệp và công nghiệp được thiết kế để hoạt động.
Trong điều kiện vận hành bình thường, tần số này chỉ được phép dao động trong một khoảng rất nhỏ, khoảng ±0,2 Hz.
Nhưng trên thực tế, cung và cầu điện luôn biến động. Nhiều yếu tố khác của hệ thống cũng ảnh hưởng đến trạng thái cân bằng của lưới điện tại từng thời điểm. Điều này càng rõ rệt khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng cao với tình trạng dư thừa điện nghiêm trọng vào ban ngày và thiếu hụt mạnh vào ban đêm.
Nếu không duy trì được nhịp điệu ổn định 50 Hz của lưới, các thiết bị điện có thể bị hỏng hóc; rơ-le bảo vệ hệ thống sẽ tự động ngắt điện để tránh hư hại, dẫn đến mất điện cục bộ. Trong tình huống nghiêm trọng, sự mất ổn định có thể lan ra toàn hệ thống, gây mất điện diện rộng.
Vì vậy, cần có cơ chế điều tần - tức là huy động nhanh các nguồn điện trong vòng vài giây - để can thiệp ngay khi tần số bắt đầu dao động.
Mua-bán khả năng linh hoạt của BESS
Ở các thị trường điện phát triển như Mỹ, Úc hay châu Âu, khả năng ổn định lưới của BESS đã trở thành một loại hàng hóa có thể mua bán trên thị trường, từ đó tạo ra dòng tiền ổn định.
Chẳng hạn, tại Vương quốc Anh, các hệ thống pin quy mô lớn đã nhanh chóng giữ vai trò then chốt trong thị trường điều tần động (Dynamic Containment). Cơ chế này do Công ty điều hành Hệ thống Năng lượng Quốc gia Anh vận hành, cho phép các nhà sở hữu BESS chuẩn bị điện để bán điện lên lưới để giữ ổn định tần số lưới điện, và được trả tiền theo công suất sẵn sàng cũng như hiệu suất đáp ứng.
Nhờ tốc độ phản ứng vượt trội so với nhà máy nhiệt điện, pin lưu trữ đã chiếm phần lớn thị phần trong các phiên đấu giá dịch vụ này ở Anh chỉ sau vài năm.
Dự án BESS công suất hơn 300MWh ở châu Âu. Ảnh: Enel
Một ví dụ khác là Đức, nơi BESS tham gia sâu vào thị trường điều tần sơ cấp (FCR – Frequency Containment Reserve) nhằm bù đắp cho các biến động trong lưới điện trong vòng vài giây. Tại đây, các nhà vận hành pin có thể đấu giá công suất dự phòng theo chu kỳ rất ngắn (thậm chí 4 giờ/lần), và phải đảm bảo khả năng phản ứng gần như tức thì khi có sai lệch tần số.
Đức được coi là thị trường điện có tính thanh khoản cao nhất châu Âu, với hơn một nửa số ngày giao dịch trong năm 2025 có ít nhất một giao dịch mua công suất BESS có giá trên 1.000 euro/MWh.
Nhờ có dòng doanh thu ổn định từ cả thị trường dịch vụ hệ thống lẫn chênh lệch giá, các dự án BESS ở châu Âu nhanh chóng đạt điểm hòa vốn và trở thành một mô hình kinh doanh ăn khách.
Ở chiều ngược lại, hệ thống điện của các nước châu Âu cũng đạt được nhiều lợi ích khi tích hợp được BESS, vì chúng góp phần giữ lưới điện quốc gia vận hành an toàn khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng cao (hơn 15%).
Hơn nữa, nhờ BESS mà Chính phủ các nước này trì hoãn được các khoản đầu tư đắt đỏ vào những nguồn phát điện ổn định như nhiệt điện, thủy điện mới hay điện hạt nhân.
Trong một ngày, các nhà máy năng lượng tái tạo có thể gây ra biến động tần số lớn cho toàn bộ hệ thống điện. Do vậy, cần phải có các nguồn điện sẵn sàng cân bằng lại ngay lập tức khi có tín hiệu xảy ra. Trong ảnh, trang trại điện Mặt trời Phong Phú, tỉnh Bình Thuận vào tháng 9/2024. Tác giả: Phú Thọ.
Việt Nam: Chưa có thị trường cho các dịch vụ hệ thống
Ở Việt Nam, với tỷ trọng điện tái tạo ở mức 15-27% như hiện nay, BESS rõ ràng là một lựa chọn công nghệ cần thiết. Tuy nhiên, tính đến đầu năm 2025, công suất lắp đặt BESS trên cả nước mới chỉ đạt trên dưới 100 MW, chưa đầy 1% so với nhu cầu Chính phủ đặt ra là 10-16 GW lưu trữ vào cuối năm 2030.
Kinh nghiệm từ Anh và Đức cho thấy, yếu tố quyết định để kích hoạt đầu tư cho BESS không nằm ở công nghệ hay quy mô vốn, mà ở cách thị trường định danh và chi trả đầy đủ cho các giá trị mà BESS mang lại.
Khi các dịch vụ như điều tần, cân bằng hệ thống hay phản ứng nhanh trước biến động được chuẩn hóa thành sản phẩm có thể giao dịch, dòng tiền bắt đầu hình thành. Đơn vị vận hành hệ thống hiểu rõ mình đang mua dịch vụ gì, trong khi nhà đầu tư có thể dự đoán được nguồn thu và thời gian hoàn vốn. Sự minh bạch này giúp BESS sớm đạt điểm hòa vốn và mở rộng quy mô.
"Thiếu cơ chế thị trường đối với BESS đang là điểm nghẽn lớn nhất cho sự phát triển của BESS tại Việt Nam", ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, chia sẻ tại Diễn đàn Năng lượng Sạch Việt Nam cuối năm ngoái.
Mặc dù Chính phủ đã bắt đầu xây dựng cơ chế giá cho BESS (ví dụ Thông tư 62/2025), nhưng đây mới chỉ là bước đầu để "định nghĩa giá" của BESS. Hiện chưa có cơ chế thanh toán cho các dịch vụ phụ trợ, cũng chưa có quy trình đấu thầu minh bạch, linh hoạt cho các dịch vụ này trong một thị trường cạnh tranh năng động.
Nếu không thiết lập được các yếu tố căn bản như vậy, Việt Nam có thể rơi vào trạng thái lưng chừng, khi có sẵn các nhà máy sản xuất BESS, có sẵn nhu cầu lưu trữ, nhưng lại thiếu một thị trường đủ trưởng thành và đủ hấp dẫn để kết nối cung cầu liền mạch với nhau.
---
Tài liệu tham khảo:
Hội đồng khoa học (4/2026). Pin lưu trữ năng lượng và yêu cầu tái cấu trúc hệ thống điện Việt Nam. Năng Lượng Việt Nam Online. https://nangluongvietnam.vn/pin-luu-tru-nang-luong-va-yeu-cau-tai-cau-truc-he-thong-dien-viet-nam-35863.html
Nguyễn Ngọc Phúc Đăng (11/2025). Phát triển hệ thống BESS tại Việt Nam – Cơ hội và thách thức pháp lý – PECC3.PECC3.https://www.pecc3.com.vn/phat-trien-he-thong-bess-tai-viet-nam-co-hoi-va-thach-thuc-phap-ly/
Energy-Storage.News. (9/2021). What is Dynamic Containment and what does it mean for battery energy storage in the UK? https://www.energy-storage.news/what-is-dynamic-containment-and-what-does-it-mean-for-battery-energy-storage-in-the-uk/
Stehr, T., Williams, Z., & Sagmeister, C. (1/2026).Germany Explained: How Europe’s most liquid power market really works for BESS. Modo Energy.https://modoenergy.com/research/en/germany-explained-how-europes-most-liquid-power-market-really-works-for-bess
--