Quản lý dữ liệu và tài sản số của người đã khuất

Năm 2025, Zalo đã gây tranh cãi khi xóa lịch sử tin nhắn của các tài khoản không hoạt động sau 45 ngày. Trong số người phản đối có những gia đình phát hiện tin nhắn của họ với người thân đã khuất đã bị xóa bởi ứng dụng.

Cuối năm 2025, Zalo tiếp tục mở rộng thu thập dữ liệu cá nhân mà không cho phép người dùng lựa chọn "đồng ý một phần". Theo đó, thay vì được chọn loại dữ liệu chia sẻ, thì người dùng phải đồng ý tất cả hoặc không dùng app nữa. Sau đó, cơ quan quản lý đã xử phạt đơn vị vận hành 810 triệu đồng vì không trao cho người dùng quyền lựa chọn thực sự.

Dù vậy, theo nhận định của ThS Mai Tất Đạt, nghiên cứu sinh ngành Khoa học máy tính tại Đại học RMIT Việt Nam, các quy định hiện hành mới bảo vệ quyền riêng tư cho dữ liệu cá nhân của người sống.

Quyền riêng tư có chấm dứt khi bạn qua đời?

"Một người khi qua đời thì những tấm ảnh, tin nhắn thoại và dấu vết cuộc đời họ trên không gian số sẽ do điều khoản của nền tảng quyết định, chứ không phải bởi cá nhân, gia đình họ hay pháp luật", ThS Đạt nói.

Theo ông, đó mới chỉ là phần nổi của tảng băng. Khi qua đời, một người còn có thể để lại email, tài khoản lưu trữ đám mây, tài khoản mạng xã hội, ví điện tử, ví tiền mã hóa, dữ liệu kinh doanh trực tuyến, hồ sơ bệnh án ở bệnh viện và chỉ số sức khỏe trên các ứng dụng hoặc thiết bị đeo tay thông minh. Có dữ liệu mang giá trị tài chính thực sự. Có dữ liệu lưu giữ ký ức gia đình. Có dữ liệu chứa tin nhắn riêng tư liên quan đến những người còn sống. Và cũng có dữ liệu có thể được AI dùng để tái tạo giọng nói, khuôn mặt hoặc phong cách viết của người đã khuất.

"Giá trị của những ‘di sản số’ này rất rõ ràng, nhưng quy định quản lý thì chưa", ông Đạt nói.

Gần đây, Việt Nam đã cập nhật khung pháp lý về bảo vệ dữ liệu thông qua Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Nghị định số 356/2025/NĐ-CP. Theo đó, các tổ chức, doanh nghiệp thu thập, xử lý những loại dữ liệu này sẽ phải đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt hơn về sự đồng ý của chủ thể dữ liệu, biện pháp bảo mật và trách nhiệm giải trình khi xảy ra vi phạm.

Tuy nhiên, luật chỉ yêu cầu sự đồng ý của người đang sống và không đề cập đến người đã khuất. "Vì sao quyền riêng tư lại chấm dứt khi bạn qua đời? Liệu người thừa kế có được quyền truy cập dữ liệu của người đã mất không? Nền tảng có bắt buộc phải hợp tác không? Bệnh viện có được tiết lộ hồ sơ không? Tin nhắn riêng tư có nên được giữ kín hay không? Những câu hỏi này chưa được trả lời trong luật," ông Đạt đặt vấn đề.

Di chúc số với tài sản số

Theo ông Đạt, điểm khởi đầu để giải quyết những vấn đề nêu trên là lập một "di chúc số" được pháp luật công nhận. Hoạt động song song với di chúc truyền thống, văn bản này sẽ ghi rõ các chỉ dẫn có giá trị pháp lý về việc ai được quyền truy cập, dữ liệu nào cần xóa, dữ liệu nào cần được lưu giữ và cách chuyển giao các tài sản số.

Một người có thể chỉ định chuyển ảnh gia đình cho con cái, giữ kín các tin nhắn riêng tư, trao hướng dẫn truy cập tiền mã hóa cho người tin cậy và cấm tuyệt đối việc tạo phiên bản AI từ giọng nói hoặc hình ảnh của mình.

Người được ủy quyền số theo chỉ định trong di chúc sẽ làm việc với các nền tảng công nghệ, ngân hàng và bệnh viện để đảm bảo các chỉ dẫn được thực thi với các bước xác minh danh tính và cơ chế kiểm tra rõ ràng, sao cho dữ liệu được trao cho đúng người, đúng mục đích.

Tầm quan trọng của di chúc số đặc biệt rõ rệt đối với tài sản tài chính và dữ liệu sức khỏe – hai lĩnh vực mà quyền truy cập và quyền riêng tư đặt ra những thách thức khác nhau.

Tại Việt Nam, nơi khoảng 17 triệu người sở hữu tài sản tiền mã hóa - một tỷ lệ thuộc hàng cao nhất thế giới, rủi ro càng trở nên rõ nét. Với những ví tiền mã hóa tự lưu ký, quyền truy cập phụ thuộc vào khóa riêng tư hoặc cụm từ khôi phục mà chỉ chính chủ biết, và không có lệnh tòa án nào có thể khôi phục bí mật này. Nghĩa là người thừa kế có thể có quyền hợp pháp đối với tài sản nhưng lại không có cách nào tiếp cận.

Trong khi đó, dữ liệu sức khỏe không đặt ra thách thức về khả năng truy cập nhưng lại đặt ra thách thức về quyền riêng tư. Theo ThS - Bs Nguyễn Thị Đăng Thư, nghiên cứu sinh ngành Tâm lý học tại Đại học RMIT, "quyền bảo mật thông tin sức khỏe không chấm dứt khi người bệnh qua đời. Bác sĩ vẫn bị ràng buộc bởi bí mật của bệnh nhân đã mất."

Nhưng trên thực tế, theo Bs Thư, ngày càng có nhiều thông tin sức khỏe nằm ngoài hệ thống dữ liệu bệnh viện. Đồng hồ thông minh, điện thoại đều có thể lưu lại những dữ liệu sức khỏe chỉ chịu sự điều chỉnh của các điều khoản trên ứng dụng thay vì quy định y khoa.

Bs Thư đề xuất: "Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân mới của Việt Nam đã xếp thông tin sức khỏe vào nhóm dữ liệu nhạy cảm và yêu cầu sự đồng ý cho phép rõ ràng. Yêu cầu đồng ý đó nên tiếp tục tồn tại sau khi chủ thể qua đời, thay vì mặc định chuyển quyền truy cập cho gia đình hoặc mục đích nghiên cứu. Giống như việc hiến tạng, những dữ liệu này chỉ nên phục vụ người thân và y học khi chủ thể đã lựa chọn trước, chứ không phải mặc định."

Quyền tái tạo người quá cố

Trí tuệ nhân tạo đặt ra một câu hỏi lớn khác: liệu người thân có được quyền "tái tạo" người đã khuất? Hiện nay, ảnh, tin nhắn thoại và bài đăng trên mạng internet đã đủ để tạo ra giọng nói nhân tạo, video hoặc chatbot có thể trò chuyện như người đã mất. Việc sử dụng những nội dung này nhằm mục đích tưởng niệm trong gia đình có thể đặt ra nhiều băn khoăn, nhưng theo nghiên cứu sinh Mai Tất Đạt, các mục đích thương mại hoặc chính trị còn gây ra những lo ngại nghiêm trọng hơn.

Các học giả trên thế giới cảnh báo rằng ngành công nghiệp "đời sống số sau khi chết" tiềm ẩn rủi ro đạo đức liên quan đến phẩm giá, sự đồng thuận và quyền kiểm soát. Tuy nhiên, "nguyên liệu" cho ngành này đã được khai thác từ lâu bởi điều khoản sử dụng của các nền tảng lớn thường trao cho công ty công nghệ quyền sử dụng, chỉnh sửa, tổng hợp, cải tiến sản phẩm hiện có hoặc tạo ra các sản phẩm phái sinh từ nội dung người dùng chia sẻ.

Nhiều công ty cam kết sẽ xin phép rõ ràng trước khi dùng dữ liệu cá nhân để huấn luyện AI, nhưng trên thực tế, chế độ đồng ý thường được bật sẵn một cách mặc định hoặc bị "chôn" sâu trong phần cài đặt hay các điều khoản sử dụng dài dòng và phức tạp.

Một số nơi đã bắt đầu xây dựng quy định nhằm kiểm soát việc AI tạo bản sao số của con người. Chẳng hạn, bang New York (Mỹ) yêu cầu phải công bố khi hình ảnh hoặc giọng nói do AI tạo ra được sử dụng thay cho người thật, đồng thời công nhận quyền của cá nhân đối với hình ảnh số của mình ngay cả sau khi qua đời.

"Nguyên tắc mặc định nên là: không được sử dụng AI để tái tạo một người nếu không có sự đồng ý rõ ràng của người này trước đó trong di chúc số hoặc chỉ dẫn tương đương," ông Đạt nhấn mạnh.

Cần một khuôn khổ bài bản

Theo ThS Phạm Việt Thái, nghiên cứu sinh ngành Khoa học máy tính tại Đại học RMIT, Việt Nam không phải xây dựng luật thừa kế số từ con số không vì có thể tham khảo kinh nghiệm thế giới.

Pháp cung cấp một mô hình rõ ràng. Mỗi cá nhân có thể lập các chỉ thị hậu tử (post-mortem directives) dưới dạng chung hoặc dành riêng cho từng dịch vụ số (email, facebook, v.v). Đây là những chỉ dẫn có giá trị ràng buộc pháp lý về việc dữ liệu của họ sau khi qua đời sẽ được lưu giữ, xóa bỏ hay tiết lộ. Nếu người đã khuất không để lại các chỉ thị này, những người thừa kế hợp lệ có thể thay mặt họ quyết định; mọi tranh chấp sẽ do tòa án giải quyết.

Các nền tảng công nghệ lớn cũng đã đưa ra một phần giải pháp. Người dùng Apple có thể chỉ định đầu mối "Liên hệ kế thừa" (Legacy Contact), còn người dùng Google có thể thiết lập "Trình quản lý tài khoản không hoạt động" để trao quyền truy cập dữ liệu nhất định cho người thân sau khi qua đời.

Tuy nhiên, ông Thái cho biết, phần lớn khu vực châu Á, bao gồm cả các nền kinh tế phát triển như Hàn Quốc và Nhật Bản, vẫn chưa ban hành luật chuyên biệt về thừa kế số. Theo ông, Việt Nam có thể tiên phong trong lĩnh vực này bằng cách xây dựng một khuôn khổ phù hợp với hệ thống pháp luật, nền kinh tế số và văn hóa riêng.

"Thách thức pháp lý tiếp theo của Việt Nam là xác định ‘di sản số’ là gì: dữ liệu nào cần được bảo vệ, tài sản nào cần được thừa kế, ký ức nào cần được lưu giữ, hay danh tính nào cần được tôn trọng và tôn trọng như thế nào. Những loại dữ liệu này không giống nhau và không thể được điều chỉnh bằng cùng một cách tiếp cận pháp lý," ông Thái nói.

"Di sản mà mỗi người để lại giờ đây không chỉ nằm trong nhà cửa, tài khoản ngân hàng hay giấy tờ đất đai. Một phần của nó tồn tại trên không gian số, và chúng ta cần có quy định trước khi tranh chấp xảy ra," ông nói thêm.

---

*Thông tin chuyên môn trong bài được Đại học RMIT Việt Nam hỗ trợ