Số gia đình quá tải vì tiền chữa bệnh có thể cao gấp đôi thống kê

Một nghiên cứu mới cho thấy nếu tính đủ các khoản chi này, số hộ gia đình chịu chi phí chữa bệnh vượt khả năng chi trả có thể cao hơn nhiều so với thống kê hiện nay.

Những khoản chi ngoài viện phí

Thời gian qua, cũng như nhiều quốc gia khác, Việt Nam đang mở rộng bảo hiểm y tế và giảm phần viện phí người dân phải tự chi trả, bảo vệ họ khỏi nguy cơ kiệt quệ tài chính khi đau ốm. Nhưng hóa đơn bệnh viện không phản ánh hết gánh nặng bệnh tật tới các gia đình.

Để biết mục tiêu quan trọng này được thực hiện đến đâu, các nghiên cứu thường đo tỷ lệ hộ gia đình rơi vào tình trạng "chi phí y tế quá khả năng chi trả" (catastrophic health spending) theo ba ngưỡng: chi phí y tế vượt 40% phần chi tiêu ngoài thực phẩm, vượt 10% tổng chi tiêu của gia đình, và vượt 25% tổng chi tiêu của gia đình.

Trong đó, WHO và Ngân hàng Thế giới đang sử dụng song song hai ngưỡng chi vượt 10% và 25% tổng chi tiêu hộ gia đình trong các báo cáo giám sát toàn cầu, nhằm phản ánh những mức độ khác nhau của gánh nặng tài chính do y tế.

Tuy nhiên, nghiên cứu mới của Đại học Y tế Công cộng Hà Nội, Đại học Nagasaki (Nhật Bản) và Bệnh viện Đa khoa tỉnh Phú Thọ đã chỉ ra một vấn đề lớn trong cách tính này. Thống kê hiện tại mới ghi nhận các chi phí y tế trực tiếp như tiền khám bệnh, thuốc men, xét nghiệm. Trong khi đó, các chi phí gián tiếp - gồm tiền đi lại, ăn uống của bệnh nhân và người nuôi bệnh, phòng trọ gần viện, hay phí mua bảo hiểm y tế - lại chưa được tính đến. Những khoản này thoạt nghe có vẻ lặt vặt, nhưng khi cộng dồn lại tạo thành một số tiền rất lớn.

Khi gộp thêm các chi phí gián tiếp vào gánh nặng chi cho y tế, dù áp dụng ngưỡng nào trong ba cách tính trên, kết quả đều giống nhau:

Theo cách tính dựa trên khoản chi ngoài thực phẩm, tỷ lệ đang phải chi quá sức này tăng từ khoảng 15% lên 31,1%, tức hơn gấp đôi.

Nếu tính theo tổng chi tiêu của hộ gia đình: tỷ lệ tăng từ khoảng 15% lên 26% ở ngưỡng 25%, và từ 34,2% lên 53,4% ở ngưỡng 10%. Rất đáng chú ý là, nếu lấy mức độ chi trả quá sức khi phải chi vượt 10% tổng chi của gia đình, thì nếu cộng các khoản chi trực tiếp vào, có hơn một nửa số gia đình được khảo sát đã phải chi tiền chữa bệnh vượt khả năng chi trả.

Cách tính dựa trên chi phí trực tiếp khá thuận tiện vì dữ liệu viện phí dễ thu thập và dễ so sánh giữa các quốc gia. Trái lại, chi phí gián tiếp thường biến động lớn tùy thuộc vào khoảng cách, thời gian điều trị và hoàn cảnh từng gia đình. Dù vậy, việc bỏ qua các khoản chi này khiến bức tranh thống kê chưa sát thực tế, bởi nhiều gia đình dù được bảo hiểm chi trả phần lớn viện phí vẫn phải vay nợ hoặc cắt giảm nhu cầu thiết yếu để trang trải chi phí sinh hoạt tại bệnh viện.

Các nhà khoa học đã khảo sát 219 hộ gia đình có người thân điều trị nội trú hoặc ngoại trú tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Phú Thọ. Dữ liệu chi phí y tế trực tiếp được trích xuất từ hệ thống kế toán bệnh viện, kết hợp phỏng vấn người giữ tay hòm chìa khóa của mỗi hộ để thu thập các chi phí gián tiếp.

Người nhà phải làm thay điều dưỡng nhiều việc

Tại Việt Nam, mỗi khi trong nhà có người nhập viện, gia đình thường phải cử ít nhất một người thân túc trực. Người này sẽ hỗ trợ bệnh nhân mọi sinh hoạt cá nhân, từ thủ tục giấy tờ, vệ sinh cho đến chuẩn bị từng bữa ăn hằng ngày. Những chi phí phát sinh như tiền ăn uống, đi lại, thuê phòng trọ gần bệnh viện đối với các ca điều trị dài ngày càng tạo nên gánh nặng tài chính.

Để xác định một gia đình có bị quá sức vì tiền chữa bệnh hay không, nghiên cứu dùng ba tiêu chuẩn đo lường, bao gồm việc xem xét tiền chi cho y tế vượt 40% các khoản chi ngoài thực phẩm, vượt 25% tổng chi tiêu gia đình, hoặc vượt 10% tổng chi tiêu gia đình.

Dù áp dụng ngưỡng nào trong ba ngưỡng trên để làm mốc đánh giá gánh nặng chi tiêu, kết quả đều cho thấy: nếu chỉ tính chi phí trực tiếp gồm khám chữa bệnh, thuốc men và xét nghiệm, khoảng 15-34% số hộ được xem là phải chịu chi phí chữa bệnh vượt khả năng chi trả. Nhưng khi áp dụng cách tính cộng thêm các khoản ngoài viện phí như đi lại, ăn ở và chăm sóc người bệnh, số hộ chịu chi phí khám chữa bệnh vượt khả năng chi trả tăng lên gấp đôi.

Cụ thể, theo cách tính dựa trên khoản chi ngoài thực phẩm, tỷ lệ đang phải chi quá sức này tăng từ khoảng 15% lên 31,1%, tức hơn gấp đôi.

Nếu tính theo tổng chi tiêu của hộ gia đình: tỷ lệ tăng từ khoảng 15% lên 26% ở ngưỡng 25% tổng chi tiêu gia đình, và từ 34,2% lên 53,4% ở ngưỡng 10%.

Bản thân những con số này vẫn chưa phản ánh toàn bộ gánh nặng kinh tế. Nghiên cứu chưa tính đến khoản thu nhập bị mất do bệnh nhân hoặc người nhà phải nghỉ việc nuôi bệnh, chưa kể đến chi phí gửi trẻ hay giá trị thời gian chăm sóc không lương. Vì vậy, kết quả thu được mới chủ yếu đo lường số tiền thực chi, chứ chưa bao quát hết tổn thất kinh tế tổng thể mà bệnh tật gây ra.

Xem xét cách tính mới

Theo nhóm nghiên cứu, một trong những nguyên nhân khiến chi phí gián tiếp gia tăng có thể là vì lực lượng điều dưỡng còn hạn chế, dẫn dến các bệnh viện công lập chưa thể cung cấp dịch vụ chăm sóc toàn diện. Người nhà buộc phải túc trực để lo ăn uống, vệ sinh cá nhân, giặt giũ và đưa bệnh nhân đi xét nghiệm, từ đó phát sinh các khoản chi phí sinh hoạt lớn.

Một nguyên nhân khác là sự chuyển dịch mô hình bệnh tật sang các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, ung thư, tiểu đường, đột quỵ, hiện chiếm tới 81% tổng số ca tử vong tại Việt Nam. Các bệnh mãn tính này đòi hỏi thời gian nằm viện kéo dài và phải điều trị nhiều lần. Thời gian nằm viện càng dài, chi phí ăn ở, đi lại và tổn thất thu nhập do nghỉ việc của người nuôi bệnh càng nhân lên gấp bội.

Từ kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả cho rằng WHO và Ngân hàng Thế giới nên xem xét lại cách định nghĩa chi trả y tế từ tiền túi, bởi việc chỉ tính viện phí, tiền thuốc và các khoản điều trị trực tiếp có thể bỏ sót một phần đáng kể gánh nặng thực tế của hộ gia đình.

Tuy nhiên, việc bổ sung các chi phí gián tiếp như đi lại, ăn uống, chỗ ở hay phí bảo hiểm cần được nghiên cứu thêm để bảo đảm tính khả thi, chất lượng dữ liệu và khả năng so sánh giữa các quốc gia. Nhóm nghiên cứu cũng đề nghị thực hiện thêm các khảo sát dựa trên dân số và nghiên cứu đa quốc gia trước khi thay đổi hệ thống đo lường hiện hành.

Riêng với Việt Nam, các tác giả cho rằng cần đánh giá lại tỷ lệ điều dưỡng trên bác sĩ và tăng cường lực lượng điều dưỡng, qua đó giảm sự phụ thuộc vào người nhà trong chăm sóc bệnh nhân, từ đó có thể giảm các khoản chi ngoài viện phí mà gia đình phải gánh.