Nghệ sĩ Thanh Loan trong vai ni cô Huyền Trang - chiến sĩ biệt động khoác áo tu hành. Ảnh: VFS
Những năm 1980, Ván bài lật ngửa và Biệt động Sài Gòn làm mưa làm gió ở các rạp chiếu phim trên khắp cả nước. Những màn đấu trí gay cấn của đại tá Nguyễn Thành Luân với các thế lực trong chính quyền Sài Gòn và cố vấn Mỹ; những pha thoát hiểm trong gang tấc của ni cô Huyền Trang, nữ điệp viên giấu thân phận sau lời kinh tiếng mõ, khiến cho khán giả vừa hồi hộp vừa cảm phục. Đến giờ, khi được phát lại trên Youtube, mỗi tập của cả hai bộ phim vẫn thu hút hàng triệu lượt xem.
Con số lượt xem ấn tượng sau bốn thập kỷ kể trên không khỏi khiến tôi liên tưởng đến hiệu ứng bất ngờ từ bộ phim truyền hình Silent Honour (tên tiếng Việt: Biển sâu đêm tối) của Trung Quốc. Mùa đông năm ngoái, sau khi bộ phim phá kỷ lục khung giờ vàng của CCTV-8 từ ngay tập mở màn, ngôi nhà gỗ cũ kỹ ở thôn Ngô Thố, ngoại ô Phúc Châu (Phúc Kiến) bỗng náo nhiệt người viếng thăm, có ngày đón tới 20.000 lượt khách. Chủ nhân ngôi nhà là Ngô Thạch - vị tướng tình báo bị xử bắn tại Đài Bắc năm 1950, nhân vật chính trong phim. Con người có hơn bảy thập kỷ nằm yên trong hồ sơ lưu trữ, khi bước lên màn ảnh đã làm thay đổi cả bản đồ du lịch của một thành phố.
Hiện tượng này đặt ra câu hỏi thú vị hơn nhiều so với chuyện chấm điểm chất lượng phim: điều gì ở những nhân vật mang hai thân phận trên một gương mặt lại có sức lay động đến thế?
Vì sao ta khóc cho những người hùng vô danh
Tâm lý học có thể giúp ta lý giải phần nào điều đó. Trong một chương trình nghiên cứu dài hạn từ năm 2000, GS Constantine Sedikides và các cộng sự ở Đại học Southampton đã tìm hiểu về nỗi hoài niệm, và họ nhận ra rằng việc nhớ về quá khứ không hề ủy mị như người ta vẫn nghĩ. Trái lại, nó là một chỗ dựa tinh thần. Mỗi khi thấy chông chênh giữa hiện tại, con người tìm về những câu chuyện cũ để được nhắc rằng đời mình vẫn có ý nghĩa, rằng mình vẫn thuộc về một điều gì lớn lao hơn bản thân.
Phim tình báo lịch sử chạm đúng vào mạch xúc cảm ấy. Nó vừa là một phần quá khứ để nương náu, vừa là lời nhắc rằng đã từng có những con người dám sống dám chết vì một lý tưởng vượt lên trên số phận riêng của họ.
Còn một lớp tâm lý thứ hai mang không khí đương đại hơn. Chúng ta đang sống trong nền văn hóa của sự "phô diễn", nơi mỗi bữa ăn, chuyến đi, hay thành tựu đều có thể được đăng tải và đo đếm bằng lượt thích, lượt tương tác. Trong bối cảnh tính thầm lặng trở nên xa xỉ, sự hy sinh vô danh trở thành hiếm hoi, hình tượng một con người có thật, gác lại cuộc đời riêng để làm nhiệm vụ rồi biến mất, không huân chương, không cáo phó, thậm chí không được gọi đúng tên... mang một sức nặng khó tả.
Một cảnh trong phim Scare Out của đạo diễn Trương Nghệ Mưu. Ảnh: Damai Entertainment
Silent Honour không phải một hiện tượng đơn lẻ. Trên màn ảnh rộng, tác phẩm Scare Out (Kinh trập vô thanh) của đạo diễn Trương Nghệ Mưu vừa khép lại 91 ngày công chiếu với doanh thu 1,36 tỷ NDT, tương đương gần 190 triệu USD. Hai bộ phim, hai định dạng, nhưng cùng một sức nặng cảm xúc từ việc khắc họa những con người chọn lui về bóng tối.
Nhìn sang phương Tây, những nhân vật người hùng thầm lặng cũng đem lại không ít vinh quang cho điện ảnh. The Lives of Others, bộ phim về một mật vụ Đông Đức thức tỉnh lương tri, giành giải Oscar Phim nói tiếng nước ngoài hay nhất năm 2007. Vai điệp viên huyền thoại Rudolf Abel của Liên Xô trong Bridge of Spies (tên tiếng Việt: Người đàm phán) đem về cho Mark Rylance tượng vàng Oscar Nam diễn viên phụ xuất sắc nhất năm 2016. Bí mật nằm ở sự kiệm lời: nhân vật càng giấu đi nội tâm giằng xé và sự hy sinh cao cả sau ánh mắt và những câu thoại bỏ lửng, khán giả càng khó kìm nén lòng ngưỡng mộ và cảm thương.
Điều đặc biệt ở hậu trường phim tình báo
Đối với dòng phim tình báo, cảm giác về độ chân thực và đáng tin là yếu tố quyết định sức thuyết phục của tác phẩm. Đó là lý do nhiều bộ phim tình báo trên thế giới có sự tham gia tư vấn trực tiếp của cơ quan an ninh, nơi nắm giữ thứ mà không hãng phim thương mại nào có được: hồ sơ mật, nhân chứng và những chuyên án.
Hàn Quốc có Bộ Quốc phòng tiếp sức cho bộ phim chiến tranh - tình báo Cờ Thái cực giương cao. TVB của Hong Kong (Trung Quốc) duy trì hợp tác với lực lượng cảnh sát từ thập niên 1970. Nghiên cứu từ hồ sơ giải mật của giáo sư truyền thông Roger Stahl từ Đại học Georgia cho biết Lầu Năm Góc và CIA hỗ trợ kỹ thuật và tư vấn chuyên môn cho hơn 2.500 phim điện ảnh và chương trình truyền hình.
Ở Trung Quốc, Scare Out là tác phẩm điện ảnh đầu tiên do Bộ An ninh Quốc gia (MSS) trực tiếp chỉ đạo sản xuất, và bản thân cơ quan này cũng không giấu mục đích. Trên tài khoản WeChat, MSS tích cực quảng bá bộ phim, nhấn mạnh thông điệp "củng cố phòng tuyến nhân dân" và "đáp ứng nhu cầu của thời đại trong công tác giáo dục an ninh quốc gia". Và quả thực bộ phim đã được nhiều cơ quan, trường đại học tổ chức xem tập thể như một buổi học.
Ở Việt Nam, tại lễ công bố dự án phim Mật mã Đông Dương mới đây, đơn vị sản xuất là Điện ảnh Công an nhân dân và ThreeC Studio cho biết, phim lấy cảm hứng từ hơn 25.000 bộ hồ sơ chiến sĩ tình báo qua hai cuộc kháng chiến. "Mỗi hồ sơ điệp viên được giải mật không chỉ là tư liệu lịch sử, mà còn là chứng tích về trí tuệ, bản lĩnh, lòng trung thành và sự hy sinh thầm lặng của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Việt Nam," Trung tướng Đỗ Triệu Phong, Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, chia sẻ tại sự kiện.
Poster hai bộ phim tình báo dự kiến ra rạp vào dịp 30/4 năm tới của Điện ảnh Công an nhân dân. Nguồn: Nhà sản xuất
Nối lại mạch cảm xúc với phim tình báo Việt
Mạch cảm xúc với phim tình báo ở người Việt vốn được nuôi dưỡng từ những tập phim Ván bài lật ngửa và Biệt động Sài Gòn hồi thập niên 1980. Nhưng sau cao trào ấy, thể loại tình báo gần như vắng bóng trên màn ảnh rộng, như thể những người hùng bóng tối đã một lần nữa rơi vào quên lãng.
Khoảng lặng gần nửa thế kỷ giờ đây liên tục được phá vỡ bởi Điện ảnh Công an nhân dân. Tháng 9/2025, Điện ảnh Công an nhân dân và Galaxy ra mắt bộ phim Tử chiến trên không dựng lại vụ không tặc có thật năm 1978, thu về xấp xỉ 252 tỷ đồng, trở thành phim hành động Việt ăn khách nhất lịch sử phòng vé.
Tiếp theo sẽ có thêm Mật mã Đông Dương của đạo diễn Trần Ka My, dự kiến ra rạp đúng vào dịp 30/4/2027. Cùng lộ trình ra mắt vào dịp kỷ niệm ngày thống nhất đất nước vào năm tới, Điện ảnh Công an nhân dân còn có Nữ biệt động Sài Gòn - cái tên như một gợi nhớ trực tiếp về quá khứ. Cả hai phim đều theo định hướng "chuẩn thương mại cao cấp" và nhắm tới thị trường quốc tế.
Liệu khán giả sẽ đón nhận những người hùng trong bóng tối của Việt Nam bằng tâm thế nào? Hiệu ứng từ phim Silent Honour gợi ý rằng khi câu chuyện đủ chân thật, khán giả không dừng ở việc mua vé. Rời ghế rạp phim, có thể họ sẽ lên tàu lên xe, tìm đến tận ngôi nhà có thật của nhân vật, để tự tay đặt xuống một nhành hoa hay gửi một lời tưởng nhớ.
---
Tài liệu tham khảo:
Nostalgia motivates pursuit of important goals by increasing meaning in life. European Journal of Social Psychology, 25/5/2017. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ejsp.2318?utm_source=chatgpt.com
Hollywood: the Pentagon’s secret weapon. Index on Censorship 6/3/2025. https://www.indexoncensorship.org/2025/03/hollywood-pentagons-secret-weapon/
Counterespionage thriller is first Chinese movie to get backing of intelligence agency. AP, 15/3/2026. https://apnews.com/article/china-spy-movie-intelligence-agency-8135d260b80237a16cb41aba5c8c54a4