Thomas Piketty và Michael Sandel lý giải vì sao người nghèo thường bị coi là kém cỏi

Ngày 20/5/2024, tại Trường Kinh tế Paris, nhà kinh tế Thomas Piketty đón tiếp triết gia chính trị Michael Sandel trong một cuộc đối thoại về bình đẳng. Piketty, giáo sư tại chính ngôi trường này, nổi tiếng với những nghiên cứu lịch sử về tích tụ tài sản và biến đổi thu nhập, đặc biệt qua Le Capital au XXIe siècle (Tư bản thế kỷ XXI) [1]. Sandel, giáo sư Đại học Harvard, được biết đến toàn cầu với những công trình về công bằng, giới hạn đạo đức của thị trường tự do và mặt trái của xã hội trọng thành tích, tiêu biểu là The Tyranny of Merit: What’s Become of the Common Good? (Sự chuyên chế của chế độ nhân tài: Điều gì đã xảy ra với lợi ích chung?) [2].

Cuộc trao đổi được biên tập thành cuốn Equality: What It Means and Why It Matters (Bình đẳng: Ý nghĩa và tầm quan trọng của nó, 2025) [3]. Qua chín chương, hai học giả bàn về ba chiều cạnh của bất bình đẳng: kinh tế, quyền lực chính trị và phẩm giá xã hội.

Điều làm nên sức hấp dẫn của cuốn sách là hai học giả liên tục chất vấn nhau, đặc biệt khi bàn về giải pháp. Piketty thường yêu cầu những thay đổi thiết chế cụ thể, từ thuế lũy tiến, đầu tư công đến cơ chế tuyển sinh đại học. Sandel lại truy vấn những giả định đạo đức nằm phía sau các giải pháp ấy.

Quyền lực đi đôi với quyền lựa chọn

Trong cuộc đối thoại, Sandel đề nghị Piketty tưởng tượng một xã hội vẫn duy trì khoảng cách giàu nghèo rất lớn, nhưng mọi người đều được bảo đảm giáo dục, y tế, nhà ở và các nhu cầu thiết yếu. Ảnh hưởng của tiền bạc đối với chính trị cũng được kiểm soát, để người giàu không thể dùng tài sản chi phối quyết định công. Liệu bất bình đẳng kinh tế khi ấy còn đáng ngại?

Piketty cho rằng vẫn còn, bởi tiền bạc tạo ra những quan hệ quyền lực bất cân xứng. Ông đưa ra một so sánh: nếu thu nhập một giờ của người giàu tương đương cả năm tiền công của người nghèo, thì chênh lệch đó tạo ra quyền lực thương lượng bất cân xứng. Người giàu có thể lựa chọn thuê ai, thuê trong bao lâu và ngừng thuê khi không còn nhu cầu. Người sống chủ yếu bằng tiền công khó từ chối công việc bất lợi nếu không có tài sản dự phòng.

Nói cách khác, sở hữu tài sản không chỉ đem lại thu nhập mà còn tạo ra khả năng lựa chọn. Vì thế, theo Piketty, phân phối lại tài sản trước là nhằm cải thiện mức sống, sau còn giúp người lao động bớt lệ thuộc vào những người nắm giữ nguồn lực kinh tế.

Hoàn cảnh bất lợi được diễn giải thành lỗi cá nhân

Về phần mình, Sandel chỉ ra rằng chế độ nhân tài (meritocracy) - vốn đề cao việc phân bổ cơ hội và phần thưởng dựa trên năng lực, thành tích thay vì xuất thân hay các mối quan hệ - cũng có thể vô hình trung khiến bất bình đẳng được xem là chính đáng.

Về nguyên tắc, lựa chọn con người dựa trên năng lực tốt hơn lựa chọn theo dòng dõi hoặc quan hệ gia đình. Sandel lấy ví dụ: khi cần phẫu thuật, ai cũng muốn được bác sĩ có chuyên môn thực hiện, chứ không chọn bác sĩ chỉ vì họ sinh ra trong gia đình giàu có.

Vấn đề xuất hiện khi nguyên tắc lựa chọn người có năng lực cho công việc trở thành cách đánh giá giá trị con người nói chung. Trong một xã hội duy trì niềm tin rằng mỗi người đều có thể thành công nếu đủ tài năng và cố gắng, người chiến thắng dễ xem địa vị đạt được là bằng chứng về sự vượt trội của bản thân. Theo cùng logic, người thất bại được xem là đã không đủ năng lực hoặc nỗ lực, và phải chịu trách nhiệm về hoàn cảnh của mình. Người thất bại vì thế phải gánh thêm phán xét đạo đức, như thể họ xứng với cuộc sống khốn khó. Sandel gọi những hệ quả này là hai mặt của chế độ nhân tài: sự kiêu ngạo của người chiến thắng và nỗi nhục nhã của người thất bại. Bất bình đẳng trở nên đặc biệt tàn nhẫn khi người thiệt thòi, bất lợi bị thuyết phục và tự thuyết phục rằng chính họ đáng nhận thứ thiệt thòi ấy.

Cuộc tranh luận giữa hai học giả về tuyển sinh đại học tinh hoa ở Mỹ làm rõ hơn nghịch lý này.

Sandel lấy ví dụ những trường nhận khoảng 60.000 hồ sơ mỗi năm nhưng chỉ tuyển chưa tới 2.000 sinh viên. Trong số ứng viên bị loại, vẫn có hàng chục nghìn người hoàn toàn đủ năng lực theo học. Sandel muốn phá vỡ cái định kiến xã hội rằng kết quả tuyển sinh là bằng chứng vượt trội của người trúng tuyển và sự kém cỏi của kẻ bị loại. Từ đó, ông đưa ra một đề xuất gây tranh cãi: bốc thăm tuyển sinh trong nhóm thí sinh đã đáp ứng đầy đủ yêu cầu học thuật. Mục đích chính là thừa nhận vai trò của may mắn khi phải lựa chọn giữa rất nhiều ứng viên mà chênh lệch năng lực giữa họ đôi khi rất nhỏ. Người trúng tuyển sẽ khó xem kết quả ấy là bằng chứng mình vượt trội; còn người bị từ chối cũng không cần coi thất bại là dấu hiệu kém cỏi.

Piketty đồng tình với mối lo ngại của Sandel nhưng đưa ra một phản biện: nếu phần lớn những người đủ điều kiện tham gia bốc thăm vốn đã xuất thân từ gia đình khá giả, cách làm đó chưa chắc giúp cải thiện công bằng xã hội. Ông dẫn đề xuất của Daniel Markovits, giáo sư luật tại Yale: yêu cầu đại học tinh hoa tuyển ít nhất một nửa sinh viên từ nhóm hai phần ba dân số có thu nhập gia đình thấp hơn, nếu không sẽ phải chịu phạt chế tài, chẳng hạn mất ưu đãi thuế.

Piketty muốn thay đổi quy tắc phân phối cơ hội; Sandel muốn thay đổi cả ý nghĩa mà xã hội gán cho việc thất bại và thành công. Sau khi trao đổi, Sandel thừa nhận hai giải pháp có thể bổ sung cho nhau.

Sự thất bại trong việc công nhận phẩm giá của lao động

Nếu con đường học vấn được coi là thước đo chủ yếu của thành công, những người làm công việc không đòi hỏi bằng cấp sẽ đứng ở đâu trong hệ thống đánh giá? Với Sandel, đây là giới hạn căn bản của việc giải quyết bất bình đẳng bằng cách mở rộng cơ hội thăng tiến cá nhân.

Sandel phê phán cách các chính trị gia phương Tây trong nhiều thập niên khuyên người lao động thích ứng với toàn cầu hóa. Khi nhà máy đóng cửa, việc làm biến mất, người lao động thường được khuyến khích học đại học, nâng cao kỹ năng để tìm kiếm công việc tốt hơn. Lời khuyên của họ có thể hữu ích với từng cá nhân, nhưng hàm chứa một sự xúc phạm ngầm: nếu không thành công trong nền kinh tế mới, người lao động phải tự trách mình vì đã không cố gắng học hành để thay đổi hoàn cảnh. Trách nhiệm của những chính sách kinh tế khiến công việc và sinh kế của họ biến mất bị đẩy xuống hàng thứ yếu.

Cách tiếp cận trên còn xem nhẹ giá trị của những công việc thiết yếu không đòi hỏi bằng cấp cao: thợ điện, công nhân sản xuất hay y tá - những nghề nghiệp dễ bị coi là lựa chọn của người không đủ năng lực tiến xa hơn. Sandel coi đây là sự thất bại trong việc công nhận phẩm giá lao động. Mức lương chịu ảnh hưởng của cung cầu, kỹ năng khan hiếm và khả năng sinh lợi trên thị trường, nhưng không đo lường đầy đủ giá trị xã hội của một công việc.

Tuy nhiên, sự tôn trọng không thể thay thế những điều kiện sống cụ thể. Những lời ca ngợi sự tận tụy của người chăm sóc bệnh nhân sẽ trở nên sáo rỗng nếu họ vẫn phải làm thêm giờ mới kiếm đủ tiền trang trải cuộc sống. Piketty muốn giải quyết vấn đề bằng thuế lũy tiến, đầu tư công và mở rộng cơ hội sở hữu tài sản cho nhiều người.

Ở chiều ngược lại, tăng lương cho nhân viên vệ sinh bệnh viện chưa chắc thay đổi được thái độ coi thường công việc của họ. Sandel cho rằng sự phân cách giữa các tầng lớp còn bắt nguồn từ việc người giàu và người nghèo ngày càng sống trong những không gian tách biệt: con cái học ở những trường khác nhau, gia đình sử dụng những dịch vụ khác nhau. Ông đề xuất mở rộng các thiết chế công cộng như trường học, thư viện, công viên, giao thông và cơ sở y tế, nơi những người thuộc các tầng lớp có thể thường xuyên gặp gỡ, cùng sinh hoạt và nhận ra sự phụ thuộc lẫn nhau. Những trải nghiệm chung ấy, theo Sandel, giúp nuôi dưỡng sự tôn trọng và tinh thần đoàn kết cần thiết để xã hội chấp nhận các chính sách phân phối lại.

Piketty đồng tình nhưng nhấn mạnh quan hệ hai chiều: muốn xây dựng đời sống chung, xã hội phải giảm khoảng cách tài sản và thu nhập, bởi vậy hai nhiệm vụ cần được tiến hành đồng thời.

Chú thích:

[1] Sách được NXB Trẻ xuất bản ở Việt Nam năm 2026 dưới tiêu đề Thomas Piketty và Michael Sandel bàn về bình đẳng.

[2] Sách được NXB Trẻ xuất bản ở Việt Nam năm 2021 dưới tiêu đề Tư bản thế kỷ 21.

[3] Sách được NXB Tri thức và Omega+ xuất bản ở Việt Nam năm 2023 dưới tiêu đề Tính chuyên chế của chế độ nhân tài.