Hy Lạp cổ đại, với Euclid và Archimedes, đã đặt nền móng cho hình học và cơ học – những trụ cột của tư duy khoa học phương Tây.
Ấn Độ, thông qua hệ thập phân và con số "0", trao cho nhân loại một công cụ tính toán mang tính cách mạng.
Thế giới Ả Rập trung cổ, với đại số của al-Khwarizmi, trở thành chiếc cầu nối quyết định, đưa tinh hoa tri thức cổ đại sang châu Âu thời Phục hưng.
Bước sang thời cận – hiện đại, các quốc gia có nền toán học phát triển như Anh, Đức, Pháp, Mỹ tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt; đồng thời, Nhật Bản và Hàn Quốc – nhờ chiến lược đầu tư dài hạn, bài bản cho giáo dục toán học – cũng vươn lên thành những cường quốc khoa học – công nghệ.
Toàn bộ bức tranh ấy dường như đã xác nhận một nhận định mang tính phổ quát của Roger Penrose, là nhà vật lý lý thuyết và toán học người Anh, Nobel Vật lý năm 2020: Sự tiến bộ của văn minh nhân loại luôn gắn liền với sự tiến bộ của toán học.
Roger Penrose (1931) là nhà vật lý lý thuyết và toán học người Anh, Nobel Vật lý năm 2020. Ảnh: APA Picturedesk Gmbh.
Trên thực tế, quan điểm của Roger Penrose đã được manh nha từ rất sớm trong lịch sử tư tưởng khoa học, khi Galileo nói: Cuốn sách của tự nhiên được viết bằng ngôn ngữ toán học. Đó không chỉ là một tuyên ngôn triết học, mà còn là lời thức tỉnh về cách con người tiếp cận và nhận thức thế giới tự nhiên.
Toán học giúp con người đọc ra trật tự trong hỗn mang, tìm thấy quy luật trong ngẫu nhiên, và biến điều không thể thành khả thể. Chỉ những dân tộc thành thạo ngôn ngữ toán học mới có thể đủ tự tin để đối thoại với thế giới. Toán học, theo nghĩa ấy, chính là "phép thử" đo mức độ trưởng thành trí tuệ của một cộng đồng.
Trong kỷ nguyên số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ lượng tử – tất cả đều xây trên nền tảng toán học. Với các quốc gia đang phát triển, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội.
Thách thức vì nếu không vươn lên làm chủ toán học, họ sẽ bị bỏ lại bên lề, trở thành kẻ chỉ còn tiêu dùng sản phẩm trí tuệ của người khác. Nhưng đó cũng là cơ hội, bởi trong thế giới tri thức không ai độc quyền lối đi.
Một quốc gia dù nghèo tài nguyên, yếu kinh tế, nếu biết nuôi dưỡng năng lực toán học, vẫn có thể rút ngắn khoảng cách và tạo nên những bước nhảy vọt. James A. Garfield, Tổng thống thứ 20 của Mỹ, một trong số rất hiếm nguyên thủ quốc gia có nền tảng toán học chuyên sâu, từng nhấn mạnh vai trò trung tâm của toán học trong giáo dục, coi nó như một "tấm hộ chiếu" giúp con người bước vào tương lai.
Nhận định ấy cho thấy, một quốc gia với nguồn lực toán học còn yếu, thật khó nói mạnh về tương lai của chính mình.