 |
Ảnh: iStock. |
Theo cơ sở dữ liệu Nature Index năm 2024, đóng góp cho khoa học đẳng cấp thế giới của Trung Quốc đang tăng trưởng nhanh chóng đến mức sự dẫn đầu của quốc gia này vượt qua Mỹ tăng hơn bốn lần chỉ trong vòng một năm.
Nếu trong năm 2023, Mỹ đã mất ngôi đầu danh sách Những nhà dẫn dắt nghiên cứu thế giới về tay Trung Quốc, dựa trên đóng góp của họ thông qua các bài báo, được xuất bản ở 145 tạp chí sức khỏe và khoa học tự nhiên chất lượng cao. Tuy nhiên khoảng cách này giờ đã trở nên quá cách biệt, theoNature: Trung Quốc đã dẫn đầu danh sách với ở khía cạnh chia sẻ (Share) – thang đo của Nature Index dò theo đóng góp của tác giả trong bài báo nghiên cứu có trong cơ sở dữ liệu - là 32.122 năm 2024 trong khi điểm chia sẻ của Mỹ là 22.083.
"Sự chia sẻ được chấp thuận của Trung Quốc – vốn tính đến những dao động hằng năm trong số lượng các bài báo trong cơ sở dữ liệu theo năm – tăng 17,4% năm 2023. Trong khi đó, điểm của Mỹ giảm mạnh tới 10,1%", báo cáo củaNature nêu.
"Mỹ không phải là hệ thống nghiên cứu phương Tây duy nhất chịu tác động trước sự trỗi dậy nhanh chóng của Trung Quốc: Canada, Pháp và Anh đều chịu đựng sự suy giảm điểm chia sẻ ít nhất 9%," báo cáo của Nature nhận xét.
Cùng với việc tăng đầu tư Trung Quốc giờ đang tuyển dụng thêm nhà nghiên cứu với số lượng nhiều hơn cả Mỹ và châu Âu cộng lại, theo Information Technology & Innovation Foundation, một think-tank chính sách khoa học ở Washington DC, và bắt đầu vượt qua Mỹ trong nhiều lĩnh vực này ở từng lĩnh vực một.
Trung Quốc đã dẫn đầu về nghiên cứu pin điện và năng lượng tái tạo, công nghệ DeepSeek AI của họ được so sánh với ChatGPT của OpenAI nhưng chi phí phát triển chỉ bằng một phần nhỏ, và Trung Quốc đang nhanh chóng lên kế hoạch xây dựng một ‘nền kinh tế độ cao thấp (low-altitude economy), nơi hàng hóa được phân phối đến tận cửa nhà bạn bằng drone và người giao hàng có thể tránh được taxi bay trong các thành phố lớn, được dự báo sẽ đạt 280 tỉ USD vào năm 2030, theo các chuyên gia. Trung Quốc thậm chí còn thành công trong việc xây dựng một lò phản ứng nhiệt hạch mà dự báo sẽ tạo ra nhiều năng lượng hơn so với công nghệ phân hạch nếu chính thức đi vào vận hành.
Theo Nature Index, trong năm 2024, Mỹ bị Trung Quốc bỏ xa về nhiều mặt. Sự suy giảm lớn nhất là ngành hóa học (11,6%) và vật lý (10,6%), tuy nhiên, các lĩnh vực Mỹ dẫn dầu trong ngành sức khỏe và sinh học suy giảm ít hơn với 2,7% và 5,4%. Trái lại, Trung Quốc gia tăng điểm chia sẻ ở ngành sinh học lên 20,4%.
Joanne Carney, Giám đốc bộ phận quan hệ chính phủ của Hội Khoa học Mỹ (AAAS), nói vớiNature, rằng Mỹ đã "mất ngôi dẫn đầu toàn cầu về R&D và đổi mới sáng tạo". Bà cho biết thêm "chúng tôi cần phải hành động nhanh để lấy lại vị thế".
Phần lớn động lực tăng trưởng của Trung Quốc đến từ những đầu tư có cấu trúc dài hạn vào khoa học. Một nghiên cứu năm 2021 của ĐH Georgetown đã dự đoán, khoảng 77.000 tiến sĩ trong lĩnh vực STEM tốt nghiệp các trường đại học của Trung Quốc hằng năm kể từ năm 2025, gần gấp đôi con số của Mỹ là 40.000.
Đầu tư công vào khoa học của Mỹ đang trong thời kỳ rối loạn. Tổng thống Donald Trump đã có một cuộc tấn công vào các trường đại học top đầu, cố gắng buộc họ từ bỏ việc kiểm soát quản trị và lý lịch. Đề xuất ngân sách năm 2026 của ông đã giảm gần 18 tỉ USD – hoặc 40% - từ Viện Sức khỏe Quốc gia như một phần của Đạo luật To đẹp (big beautiful tax bill) để tài trợ cho việc cắt giảm thuế cho người giàu, trong khi Cơ quan Bảo vệ Môi trường và Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ đối mặt với các mức cắt giảm lần lượt là 55% và 57%.
"Nếu Quốc hội thông qua đề xuất ngân sách này của Tổng thống, các hệ quả cho tương lai của nước Mỹ có thể sẽ là thảm họa", Sudip Parikh, CEO của AAAS, nhận xét trong một thông cáo báo chí online. "Mỹ sẽ không còn có mặt trong cuộc chạy đua giành quyền dẫn dắt thế giới về R&D –chúng tôi sẽ mất vị trí ấy".
Trung Quốc từ lâu đã lợi dụng tình trạng bất ổn trong môi trường nghiên cứu Mỹ và nhiều năm đã đề xuất chính sách "cài cắm" những nhà nghiên cứu xuất sắc nhất Trung Quốc tới làm việc trong các phòng thí nghiệm Mỹ rồi đưa họ trở về thông qua việc xây dựng các cơ sở hạ tầng khoa học tiên tiến với những khoản đầu tư cực lớn. Giờ thì nỗ lực này đã được tiếp sức bởi chính sách quay lưng với các nhà khoa học nước ngoài của chính quyền Trump, bất chấp sự thật là họ có thị thực và các dự án được Mỹ tài trợ.
Bên cạnh đó, các mẫu hình hợp tác quốc tế đã dịch chuyển. Trung Quốc đang thắt chặt với các quốc gia trong vùng, trong khi hợp tác với những nhà khoa học ở Mỹ đang phai nhạt dần, theo Nature.
"Điều này gửi tín hiệu đến các nhà khoa học nước ngoài là cần tìm kiếm công việc ở đâu đó ngoài Mỹ", Plackett viết trong báo cáo, ngụ ý đến các vấn đề về thị thực và sự không ổn định về chính trị ở Mỹ.
Nhờ hợp tác với các nhà khoa học Trung Quốc trong lĩnh vực công nghệ xanh và khoa học vật liệu, Hàn Quốc và Singapore cũng thăng hạng trên bảng xếp hạng. Hàn Quốc leo lên hạng bảy với mức gia tăng 11% trong số lượng bài báo ngành khoa học sinh học, trong khi Singapore ghi nhận sự gia tăng 23% trong xuất bản khoa học sức khỏe.
Tương phản với sự tăng trưởng của các nước ở khu vực Đông Á này, bất chấp cuộc cải cách toàn diện về hệ thống giáo dục đại học và các chương trình nghiên cứu khoa học cơ bản và phát triển do tác động của lệnh cấm vận, Nga đã tụt hạng và rơi xuống vị trí 22 trong bảng xếp hạng và chỉ có được 900 bài báo trong năm 2024.
Naturecảnh báo rằng Mỹ vẫn còn một cơ hội nhỏ để phục hồi nhưng chừng nào Tổng thống Trump vẫn nắm quyền thì một cuộc phục hồi không chắc sẽ đến.
"Chúng tôi chỉ có thể xoay chuyển tình thế vào năm nay và năm sau nữa", Plackett nói. Nếu không, sự dịch chuyển quyền dẫn dắt về khoa học và đổi mới sáng tạo từ Tây sang Đông sẽ trở nên không thể đảo ngược.
Nguồn: Nature, Intellinews
Bài đăng KH&PT số 1352 (số 28/2025)
Anh Vũ tổng hợp