Ngày 12/10, Hà Nội ban hành Quyết định 143/2026/QĐ-UBND quy định quản lý công viên, cây xanh và mặt nước, kèm danh mục 33 loài được phép trồng trên đường phố và khu vực công cộng. Đáng chú ý, hoa sữa không có tên trong danh mục này. Khi một loài đã gắn bó lâu năm với cảnh quan thành phố không còn nằm trong danh mục trồng mới, số phận của những hàng cây hiện hữu sẽ được định đoạt thế nào trong quy hoạch thực tế?
Về mặt quản lý, đang có hai động thái đáng chú ý. Một là đề xuất khảo sát di dời, thay thế một số cây hoa sữa ở những đoạn trồng quá dày để giảm mật độ, đi kèm cắt tỉa, đang lấy ý kiến người dân. Hai là phê duyệt đề án quản lý phát triển hệ thống cây xanh theo hướng mỗi tuyến phố có một loài cây chủ đạo để tạo cảnh quan đồng nhất, dễ nhận diện và tiện chăm sóc.
Seoul từng gặp vấn đề tương tự cây hoa sữa của Hà Nội. Thành phố làm mê đắm du khách và người dân bằng những hàng ngân hạnh nhuộm vàng phố phường - một biểu tượng cảnh quan. Oái oăm là quả chín rụng bốc mùi như trứng thối, bám đầy giày và làm vỉa hè trơn bẩn. Nhưng thay vì từ bỏ hàng cây biểu tượng, họ xử lý tinh tế từng vấn đề bằng giải pháp phù hợp, để sắc vàng lộng lẫy của cây mỗi độ thu vẫn ở lại trên phố. Đơn cử, tại một số nơi, chính quyền chủ động rung cây cho quả rụng vào lưới hứng để thu gom, thậm chí thay một số cây cái bằng cây đực không tạo quả.
Hai cây ngân hạnh trong sân trước Đại học Sungkyunkwan là một trong những điểm đến hút khách ở Seoul mỗi độ thu về. Nguồn: Instagram jun_may_30
Bản chất của đề xuất di dời, thay thế một phần cây hoa sữa là giảm mật độ để hạn chế mùi hoa quá nồng. Nhưng không thể có một công thức chung kiểu "hai cây bỏ một". Mật độ phù hợp phụ thuộc vào lượng hoa, khoảng cách tới mặt tiền, độ mở của không gian phố và chiều cao nhà cửa. Xa hơn, nếu Hà Nội còn phải tăng số cây đường phố, quyết định mật độ hôm nay cũng cần tính đến dư địa trồng thêm trong tương lai.
Bên cạnh đó, cần nhìn hoa sữa ngoài mùa nở. Trong phần lớn thời gian còn lại của năm, tán cây vẫn tạo bóng mát, góp phần giảm bức xạ nhiệt và giúp giảm ô nhiễm. Chỉ nhìn vào mùi hương trong khoảng hai tháng hoa nở, người ta dễ bỏ qua những lợi ích môi trường diễn ra quanh năm. Đánh giá một loài cây qua mùa gây bất tiện là cách nhìn quá ngắn hạn đối với quyết định có thể kéo dài hàng chục năm.
Hãy cùng lùi lại để nhìn bức tranh lớn. Diện tích cây xanh bình quân đầu người ở nội đô hiện chỉ vỏn vẹn 2-3 m² - cỡ một manh chiếu. Thành phố đặt mục tiêu nâng lên trên 10 m² vào năm 2030, trong khoảng khuyến nghị quốc tế 9-12 m². Đây là nhu cầu cấp thiết khi Hà Nội ngày càng chịu áp lực từ nắng nóng, mất khả năng hạ nhiệt về đêm và ô nhiễm không khí.
Thêm công viên, công viên rừng, hành lang và vành đai xanh có thể mở rộng mảng xanh đáng kể, nhưng chưa đủ. Cây trên phố và trong khu ở vẫn phải tăng mạnh. Những vòm lá xanh râm mát trên đường đi học, đi làm, chờ đèn đỏ và mọi sinh hoạt trên hè phố có vai trò không gì thay thế được. Chúng còn giúp giữ lại một phần bụi, làm dịu những ngày hè đổ lửa và xoa dịu căng thẳng. Bởi vậy, không thể xem nhẹ việc xác định đúng nơi thiếu bóng mát, cần tăng độ che phủ, rồi tính số cây cần trồng, thời điểm trồng và cách phân bổ để đáp ứng nhu cầu tương lai.
Có thể kết hợp nhiều dữ liệu để xác định những "điểm nóng" về nền nhiệt và thiếu bóng mát, qua đó ưu tiên nguồn lực xanh quý giá cho nơi cần nhất. Trong ảnh: Hàng cây sấu đặc trưng trên phố Phan Đình Phùng, Hà Nội. Tác giả: Thế Bằng
Melbourne mang đến bài học đáng tham khảo về quy hoạch cây xanh từ toàn thành phố đến từng khu vực. Bản đồ "Cooling and Greening Melbourne" kết hợp dữ liệu độ che phủ thực vật, nhiệt độ đô thị và mức độ dễ tổn thương của cư dân trước nắng nóng, giúp xác định nơi cần ưu tiên phủ xanh. Thay vì phân bổ nguồn lực theo chỉ tiêu bình quân, thành phố có thể tập trung vào những khu vực thiếu bóng mát, chịu áp lực nhiệt cao.
Ngoài Melbourne, nhiều đô thị tiên tiến ở châu Á cũng đã xây dựng bản đồ số dạng tương tác (interactive), cho phép công chúng và các bên liên quan dễ dàng tra cứu hiện trạng cũng như định hướng phát triển cây xanh theo không gian - điển hình như trang Green Seoul Map, Tokyo Green Biz Map, hay Trees.sg và OneMap của Singapore.
Hà Nội có thể học cách tiếp cận này: tăng cường cây xanh là quá trình dài hạn và cần lộ trình ưu tiên theo nhu cầu thực tế. Chìa khóa nằm ở khoa học dữ liệu và công nghệ không gian. Dù Quyết định 143 đã yêu cầu lập cơ sở dữ liệu kiểm kê cây xanh, Hà Nội có thể đi xa hơn thống kê hành chính để xây dựng một bản đồ số đa tầng thực thụ. Nền tảng này sẽ tích hợp dữ liệu GIS, viễn thám, khí tượng, nhiệt độ, mật độ dân cư, chỉ số tổn thương trước nắng nóng và hạ tầng ngầm; với khả năng cập nhật biến động theo thời gian thực, qua đó trực quan hóa bức tranh không gian, nhận diện chính xác nơi trơ trọi bóng mát hay chịu áp lực nhiệt lớn. Từ đó, thành phố có cơ sở xác lập chỉ tiêu độ che phủ, nhu cầu trồng mới và thứ tự ưu tiên đầu tư minh bạch.
Ở từng tuyến phố, bản đồ số hỗ trợ quyết định nên giữ lại, chăm sóc, cắt tỉa, trồng bổ sung hay thay thế cây, với loài và mật độ phù hợp. Mỗi phương án cần tính đến không gian phát triển của tán và bộ rễ, hạ tầng ngầm, điều kiện sinh thái, khí hậu tương lai, nguy cơ sâu bệnh, chi phí chăm sóc và giá trị cảnh quan. Mô phỏng giúp so sánh các phương án, nhưng quyết định cuối cùng vẫn phải dựa trên khảo sát thực địa và chuyên môn cây xanh đô thị. Bản đồ số là công cụ giúp thành phố ra quyết định có căn cứ hơn, minh bạch hơn và có thể điều chỉnh theo dữ liệu thực tế.
Người dân đứng ở đâu trong bức tranh ấy? Họ trực tiếp cảm nhận giọt mồ hôi dưới tán cây trơ trọi hay mùi hoa thoáng qua cửa sổ đêm qua - những điều không máy móc quan trắc nào thay thế được. Ý kiến của họ cần được lắng nghe. Quy hoạch tổng thể cũng đòi hỏi phải xác lập mô hình phối hợp ba bên rõ ràng: người dân đóng góp dữ liệu cảm nhận thực địa; chính quyền cơ sở làm đầu mối kết nối thông tin; và đặc biệt, đội ngũ chuyên gia, các viện nghiên cứu chuyên sâu về lâm nghiệp đô thị phải được đặt vào vị trí trung tâm để giải mã dữ liệu và đề xuất kịch bản kỹ thuật.
Từ góc nhìn đó, không thể đánh đồng những cây hoa sữa trồng thưa thoáng, tỏa bóng bên biệt thự Pháp cổ với những hàng dày đặc trên Hồ Tùng Mậu hay Đào Tấn - hệ quả của làn sóng trồng cây ồ ạt khi mở các khu đô thị mới - để rồi đề xuất thay thế hoa sữa trên phố cũ.
Nếu cây xanh biết nói, có lẽ chúng sẽ nhắc chúng ta: Chúng tôi không chỉ cần được chọn đúng loài, mà còn cần được trồng đúng chỗ.