Thế giới trong mơ là vùng đất nơi mọi điều có thể xảy ra. Phút trước bạn đang dạo bước trên đồng cỏ nên thơ, giây sau bạn đang lao xuống vực thẳm. Bạn thấy ngạt thở vì một con mãng xà siết chặt quanh người hay gặp lại một người đã khuất từ lâu.
Trung bình, người trưởng thành dành một phần ba cuộc đời trong giấc ngủ, và vì thế chúng ta có vô vàn thời gian để chìm đắm trong mộng cảnh. Nhưng liệu những sự kiện, chi tiết, cuộc phiêu lưu diễn ra trong đó có mang ý nghĩa gì không? Câu trả lời lại phụ thuộc vào đối tượng mà bạn hỏi.
Sau đây là những điều bạn cần biết về giấc mơ, giải mộng và cách văn hóa ảnh hưởng tới ý nghĩa giấc mơ.
Giấc mơ là gì?
Giấc mơ xảy ra trong chu kỳ Chuyển động mắt nhanh (REM) của giấc ngủ. Trong chu kỳ này, não bộ hoạt động tích cực nhất và giống lúc chúng ta thức dậy nhất. Độ dài giấc mơ, sự kiện xảy ra, ký ức và cách hiểu về giấc mơ tùy thuộc vào từng người.
Khoa học cho biết giấc mơ có một số mục đích sinh học. Nằm mơ giúp chúng ta xử lý các cảm xúc, củng cố trí nhớ, làm sạch không gian tinh thần và hỗ trợ các chức năng ngủ tiêu chuẩn. Dù có vẻ như giấc mơ chẳng liên quan gì tới trạng thái lúc thức của chúng ta, song những quá trình sinh học này lại có ý nghĩa quan trọng với cuộc sống thường ngày.
Một khía cạnh thú vị là nhiều người có chung một số phiên bản giấc mơ. Những bối cảnh phổ biến nhất bao gồm rụng răng, khỏa thân ở nơi công cộng, đi muộn trong một cuộc hẹn quan trọng và bị liệt.
Giải mộng là gì?
Chúng ta có thể tìm thấy dấu vết của việc giải mộng từ thời xa xưa. Cách đây 3.000 năm, người Sumer đã có ghi chép về hoạt động này. Bằng chứng cho thấy các tư tế Ai Cập cổ đại cũng phân tích giấc mộng. Bác sĩ ở thời Hy Lạp cổ còn sử dụng nhiều cách điều trị lấy giấc mơ làm trung tâm để chữa lành tâm linh. Nhưng, phó giáo sư nhân chủng học Robin Sheriff từ Đại học New Hampshire cho biết hoạt động này nhiều khả năng đã bắt nguồn từ các nền văn hóa tiền sử chưa có chữ viết để ghi chép lại. Trước khi nghiên cứu khoa học về giấc mơ (oneirology) phát triển, giải mã giấc mơ là một hoạt động văn hóa kết nối con người ta với tổ tiên hoặc thần linh.
"Giấc mơ có ý nghĩa quan trọng trong văn hóa Trung Hoa truyền thống... nhất là trong thế giới quan siêu nhiên, nơi ma quỷ, thần linh và linh hồn tổ tiên được cho là tích cực tham gia vào các sự vụ của con người", PGS về sinh học tiến hóa Ze Hong tại ĐH Macau cho biết. Anh nghiên cứu việc giải mã giấc mơ của người Trung Quốc từ quan điểm tiến hóa.
Theo PGS. Hong, người ta thường cho rằng giấc mơ là những kênh liên lạc đầy ý nghĩa từ cõi linh hồn, có thể hé lộ sự thật ẩn giấu hoặc dự đoán sự kiện xảy ra trong tương lai.
Ở thời La Mã cổ đại, các tài liệu cho thấy giấc mơ được xem như con đường liên lạc giữa người trần và thần thánh, các lời sấm mộng có vai trò quan trọng trong việc diễn giải. PGS. Hong cho biết kiểu hoạt động như vậy cũng tồn tại trong thời nhà Chu (1046 TCN-256 TCN). Trong thời kỳ này, thuật bói mộng được sử dụng phổ biến để mang lại hiểu biết về mối quan hệ cá nhân, bệnh tật và thậm chí cả các quyết định chính trị. Tuy nhiên, thuật bói toán này dần mai một trong dòng chảy lịch sử, nhất là vào thời kỳ nhà Thanh sụp đổ vào đầu những năm 1900.
Mối liên hệ giữa giấc mơ và cõi thiêng cũng được nhà nhân chủng học Roger Lohmann tìm thấy khi nghiên cứu về văn hóa giấc mơ ở Papua New Guinea.
Mặc dù người phương Tây nhìn nhận giấc mơ theo nghĩa ẩn dụ thuần túy, PGS. Lohmann tại ĐH Trent (Canada) cho biết người Papua New Guinea coi giấc mơ là hành trình song song của linh hồn khi ta chìm vào giấc ngủ. Như vậy, giấc mơ có thể diễn giải theo hướng tiên tri hoặc hé lộ thông tin ẩn giấu. PGS. Lohmann kể lại cơn ác mộng mà ông mơ thấy tại một ngôi làng gần biên giới Indonesia là ghi chép nghiên cứu của ông bốc cháy.
"Tôi diễn giải [giấc mơ] đó là biểu hiện cho nỗi lo sợ về việc nhỡ đâu máy tính trục trặc. [Nhưng] khi tôi kể lại chuyện này cho một người ghé thăm vào buổi sáng đó thì anh ta nói ‘Ôi, anh nhớ để tâm đấy. Cẩn thận với lò sưởi nhé’, bởi vì anh ta cho rằng giấc mơ ám chỉ sự việc nào đó có thể xảy ra trong tương lai".
 |
Bức tranh "Trang Chu mộng điệp" của họa sĩ Lu Chin, giữa thế kỷ 16. |
Diễn giải các biểu tượng giấc mơ trong các nền văn hóa
Tùy vào nền văn hóa mà bạn đang sống mà các bối cảnh chung hoặc biểu tượng có thể mang ý nghĩa vô cùng khác biệt. Chúng ta hãy lấy ví dụ là con rắn.
Trong các văn hóa phương Tây quen thuộc với nhà tâm lý học Sigmund Freud thì giấc mơ thấy rắn có thể diễn giải theo hướng tình dục, còn Carl Jung lại cho rằng rắn là biểu hiện của quyền lực hoặc mối đe dọa – "một trạng thái địa ngục bản năng được biểu hiện là con rắn có ba đầu".
Tuy nhiên, trong Ấn Độ giáo, mơ thấy rắn là báo hiệu của sự giàu sang và sinh sôi nảy nở - nếu bạn đang ăn rắn. Các bộ lạc Hopi và Pueblo ở Tây Nam châu Mỹ cũng liên kết sự sinh sôi nảy nở với các giấc mơ xuất hiện rắn, dù mối quan hệ ở đây ám chỉ chu kỳ nông nghiệp và sự màu mỡ của đất đai. Mặt khác, các cộng đồng Công giáo Ngũ tuần ở Zambia có thể diễn giải rắn trong giấc mơ là bằng chứng của quỷ dữ.
Còn ở Trung Hoa, người ta thường quan tâm tới những giấc mơ có các biểu tượng ý nghĩa về mặt văn hóa như rồng hoặc Mặt trời – dấu hiệu đại diện cho ân phước của thánh thần. Còn rắn lại không có một cách diễn giải cố định. Một số tài liệu lịch sử ghi lại rằng phụ nữ mang thai mơ thấy rắn từng được tiên đoán đứa con trong bụng sẽ là con trai, hoặc ngược lại là con gái.
Ảnh hưởng của Carl Jung đối với việc giải mộng
Các hướng dẫn giải mộng trong văn hóa phương Tây hiện nay thường xuất phát từ lý thuyết của Freud và Jung.
Freud, cha đẻ của thuyết phân tâm học, viết vào năm 1900 rằng các giấc mơ đại diện cho những ước nguyện chưa thỏa của tiềm thức và có thể là một cách thực hiện những dục vọng bản năng, hay thậm chí là cuồng dâm, bị kìm nén. Trong sáu thập kỷ tiếp theo, nhà tâm lý học Carl Jung đề xuất một lý thuyết diễn giải giấc mơ riêng. Trong đó, ông cho rằng giấc mơ có thể là cuộc đối thoại giữa ý thức và tiềm thức của chúng ta. Jung tin rằng thay vì hé lộ những dục vọng bị kìm nén, giấc mơ của chúng ta là quá trình xử lý những vấn đề xảy ra trong lúc thức và tìm kiếm giải pháp tiềm năng.
Lý thuyết về giấc mơ của Jung cũng bao gồm ý tưởng về một tiềm thức tập thể, gợi ý giấc mơ có thể diễn giải theo một cách biểu tượng thông qua các nguyên mẫu như anh hùng, người mẹ và kẻ lừa đảo. Theo Jung, những nguyên mẫu này xuất hiện ở nhiều nền văn hóa và có ý nghĩa phổ quát. Ông đã tiến hành nghiên cứu về 697 giấc mơ trong 23 đêm và phát hiện những ai mơ thấy các biểu tượng nguyên mẫu có trực giác mạnh, còn những người nhớ được giấc mơ hằng ngày có tính cách hướng nội. Đây chính là nền tảng của việc phân tích giấc mơ liên quan tới tính cách trong lĩnh vực tâm lý học ngày nay.
Nguồn:
https://www.nationalgeographic.com, discovermagazine.com
Bài đăng KH&PT số 1360 (số 36/2025)
Phương Anh tổng hợp