Năm 2021, một nữ sinh 13 tuổi ở Long An uống thuốc trừ sâu sau thời gian bị bạn bè tẩy chay ở trường và bắt nạt hội đồng trên Facebook. Trong lúc nguy kịch, em gọi điện cho bà nội rồi được đưa đi cấp cứu. Mấy tháng trước, tại Hà Nội, hai nữ sinh trung học phổ thông quay cận mặt một bạn đang làm bài, dùng AI cắt ghép thành video chế giễu và đăng lên mạng xã hội.
Đó không phải là những trường hợp đơn lẻ. Bắt nạt trực tuyến, lời chửi thề, miệt thị ngoại hình, tin giả, nội dung bạo lực, tình dục và trào lưu nguy hiểm xuất hiện xen lẫn. Và nhiều khi, khi thuật toán tự đề xuất nội dung này dù trẻ không chủ động tìm kiếm. Theo khảo sát UNICEF, INTERPOL và ECPAT, 89% trẻ em Việt Nam 12–17 tuổi sử dụng Internet; nhóm 14–15 tuổi lên tới 93%. Khoảng một phần năm trẻ em và thanh niên được hỏi từng là nạn nhân của bắt nạt trực tuyến, trong khi phần lớn không biết tìm sự giúp đỡ ở đâu.
Trước thực tế ấy, có nên cấm trẻ dưới 16 tuổi sở hữu tài khoản mạng xã hội? Có nhiều lý do dẫn đến câu trả lời là 'có'.
Cấm mạng xã hội không phải là cấm internet
Mạng xã hội có thể khiến tổn thương dai dẳng và lan truyền mạnh hơn. Ảnh: Getty Images
Đầu tiên, trước những luồng phản ứng cho rằng cấm trẻ dùng mạng xã hội là gián đoạn học tập, cần tách bạch rằng đề xuất mới đây không phải cấm sử dụng Internet, khi trẻ vẫn có đầy đủ các ứng dụng, công cụ học trực tuyến, tra cứu thông tin và liên lạc thiết yếu. Internet là hạ tầng tri thức; mạng xã hội là sản phẩm được các big tech thiết kế theo lựa chọn kinh doanh cụ thể.
Thứ hai, mạng xã hội không phải sân chơi trung tính mà thực chất là mô hình kinh doanh sự chú ý: người dùng ở lại càng lâu, càng "cày" nhiều thì cơ hội quảng cáo càng lớn. Các nghiên cứu về cơ chế não bộ, về hành vi, thuật toán của nền tảng số đã giúp họ tối ưu cho hành vi cuộn vô hạn, tự động phát và thông báo liên tục để "gây nghiện" người dùng. Đến người lớn còn không thể rời mắt thì rất khó yêu cầu trẻ tự kiểm soát trước hệ thống được thiết kế để giữ chúng ở lại xem thêm mãi.
Tất nhiên, không phải cứ dùng mạng xã hội là đứa trẻ sẽ lo âu hay trầm cảm. Tuy vậy, Cơ quan Y tế Công cộng Mỹ (USPHS) ghi nhận việc sử dụng trên ba giờ mỗi ngày liên quan đến nguy cơ vấn đề sức khỏe tâm thần cao gấp đôi, và quan trọng là đánh giá rằng chưa có đủ cơ sở kết luận mạng xã hội an toàn cho trẻ em. Trong lĩnh vực an toàn trẻ em, chúng ta không cần chờ nhân quả tuyệt đối mới áp dụng biện pháp phòng ngừa.
Thứ ba, dù mạng xã hội mang lại lợi ích kết nối với bạn bè, tiếp cận cộng đồng nhưng không thể đánh đổi những lợi ích hoàn toàn có được bằng việc cho phép trẻ tự do sử dụng phần mềm gây nghiện, lừa dối về mức độ an toàn của sản phẩm với trẻ em. Một đứa trẻ vẫn có thể học, tìm kiếm thông tin, xem bài giảng, liên lạc với bạn bè mà không nhất thiết phải có một tài khoản được theo dõi hành vi, nhận diện sở thích và liên tục được thuật toán đưa nội dung mới.
Và nếu cấm, cũng không thể nghĩ rằng chỉ cần đóng tài khoản là xong. Rủi ro "hiệu ứng thay thế" cũng cần được tính đến: nếu bị chặn trên nền tảng lớn, một số trẻ có thể chuyển sang nền tảng kém kiểm soát hơn hoặc không gian ẩn danh. Chính vì vậy, lệnh cấm phải đi kèm biện pháp giám sát và giáo dục, chứ không chỉ dựa vào việc đóng tài khoản.
Nhưng cấm như thế nào? Đặt trách nhiệm lên ai? Đặt trách nhiệm lên nơi "khởi phát" thông tin là các nền tảng số hay phân tán trách nhiệm cho "cuối nguồn" là cha mẹ?
Trách nhiệm lên nơi "khởi phát"
Suy đến cùng, các nền tảng xã hội là sản phẩm kinh doanh. Nhiều nước đang đưa ra các quy định dựa trên logic nếu sản phẩm do nền tảng đưa ra gây những rủi ro đặc biệt với trẻ em, người kinh doanh không thể phủi trách nhiệm.
Nhiều nước đang chuyển từ việc chủ yếu khuyến cáo trẻ em và gia đình thận trọng khi sử dụng mạng xã hội sang yêu cầu các nền tảng chịu trách nhiệm về cách họ thiết kế và kinh doanh sự chú ý của trẻ. Ảnh minh họa: Kim Dung
Úc, Mỹ, Pháp, hay gần ta là Indonesia đều có các quy định cụ thể, viện dẫn nhiều điều luật truyền thống và luật dành riêng cho môi trường số nhằm yêu cầu các nền tảng có trách nhiệm với sản phẩm kinh doanh của mình. Trong đó, Úc đi xa nhất theo hướng này, khi yêu cầu bắt buộc rằng từ cuối 2025, các nền tảng phải ngăn người dưới 16 tuổi tạo hoặc duy trì tài khoản, nếu không có thể bị phạt đến 49,5 triệu AUD. Trách nhiệm được đặt lên nền tảng, chứ không phải trẻ em và cha mẹ. Thậm chí luật Úc nói rõ rằng trẻ dưới 16 tuổi và cha mẹ/người chăm sóc không bị phạt nếu trẻ vẫn có tài khoản. Cha mẹ không phải "cảnh sát mạng", nghĩa vụ nằm ở nền tảng kinh doanh - phải có giải pháp kỹ thuật để ngăn trẻ dưới 16 tuổi có tài khoản.
Indonesia hạn chế người dưới 16 tuổi trên các nền tảng rủi ro cao từ tháng 3/2026. Pháp chọn ngưỡng 15 tuổi, Đan Mạch dự kiến cho phép cha mẹ đồng ý trong một số trường hợp, còn Trung Quốc giới hạn thời lượng và nội dung theo độ tuổi. Dù khác nhau, và cũng đang chờ dữ liệu cho thấy kết quả của các lệnh cấm, các mô hình này cùng cho thấy bảo vệ trẻ em không thể chỉ dựa vào lời khuyên dành cho cha mẹ hay ngày sinh tự khai báo.
Tất nhiên, vì quản lý mạng xã hội còn mới mẻ, không phải nhìn ra quốc tế đã có ngay một mô hình hoàn chỉnh để Việt Nam chỉ việc sao chép. Chẳng hạn, kết quả thực thi ban đầu của Úc cho thấy cả tiến bộ lẫn hạn chế. Trong những tuần đầu, 4,7 triệu tài khoản dưới 16 tuổi đã bị gỡ hoặc hạn chế. Tuy nhiên, đến giữa năm 2026, khảo sát của cơ quan eSafety cho thấy hơn 80% trẻ 10–15 tuổi vẫn có thể lén sử dụng mạng xã hội do nhiều nền tảng chưa xác định tuổi người dùng hiệu quả.
Dĩ nhiên, không hệ thống kỹ thuật nào có thể ngăn mọi đứa trẻ quyết tâm vượt rào. Nhưng khả năng lách luật không phải lý do để từ bỏ quy tắc. Pháp luật về rượu, thuốc lá hay cờ bạc không thể loại bỏ hoàn toàn việc người chưa đủ tuổi tiếp cận nhưng giá trị của nó còn nằm ở việc tăng chi phí tiếp cận, giảm mức độ phổ biến và buộc doanh nghiệp thay đổi cách phân phối sản phẩm gây hại cho người dùng và cho xã hội.
Dù hiệu quả của các lệnh cấm còn chưa rõ ràng, kinh nghiệm quốc tế cũng gợi ra nguyên tắc quan trọng: trách nhiệm trước hết phải thuộc về những chủ thể có quyền lực thiết kế, kiểm soát và thu lợi từ môi trường mạng xã hội. Gia đình và nhà trường không thể nhìn thấy thuật toán đang phân phối nội dung ra sao, giữ chân trẻ ở lại nền tảng số như thế nào, nhưng nền tảng thì có.
Trong bối cảnh đó, một lệnh cấm hợp lý trước hết phải nhằm phân định lại trách nhiệm. Mạng xã hội không thể chỉ yêu cầu trẻ em hay cha mẹ trẻ tự khai ngày sinh rồi xem như đã "xong việc". Nền tảng phải có cách xác định tuổi đủ tin cậy, bảo vệ dữ liệu người dùng và có cơ chế xử lý khi xác định sai. Trách nhiệm của nền tảng cũng không thể dừng ở việc đóng tài khoản. Các tính năng thúc đẩy sử dụng quá mức, như tự động phát, thu hút nhằm tăng tương tác, cần được hạn chế. Đồng thời, cơ quan quản lý phải có quyền kiểm tra độc lập và yêu cầu nền tảng chứng minh các biện pháp bảo vệ trẻ thực sự có hiệu quả, có đánh giá độc lập với các con số rõ ràng.
Trẻ em không thể tiếp tục phải tự bảo vệ mình trước sản phẩm mà các em không tham gia thiết kế, không hiểu cách vận hành và không thể thương lượng điều kiện sử dụng.
Tuổi thơ không nên được giao cho thuật toán quản lý, trong khi rủi ro thuộc về trẻ em còn lợi nhuận thuộc về nền tảng.
---
Tài liệu tham khảo:
1. UNICEF Việt Nam, Cyberbullying: The Digital World may be Virtual, but the Harm to Children is Real, 24/6/2026. https://www.unicef.org/vietnam/press-releases/cyberbullying-digital-world-may-be-virtual-harm-children-real
2. Office of the U.S. Surgeon General, Social Media and Youth Mental Health: The U.S. Surgeon General’s Advisory, 2023. https://www.hhs.gov/sites/default/files/sg-youth-mental-health-social-media-advisory.pdf
3. Australian eSafety Commissioner, "Social Media Age Restrictions", cập nhật năm 2026. https://www.esafety.gov.au/about-us/industry-regulation/social-media-age-restrictions
4. American Psychological Association, "Potential Risks of Content, Features, and Functions: The Science of How Social Media Affects Youth", 2024.
https://www.apa.org/topics/social-media-internet/youth-social-media-2024
5. Reuters, From Australia to Europe, Countries Move to Curb Children’s Social Media Access, cập nhật ngày 22/7/2026. https://www.reuters.com/legal/government/australia-europe-countries-move-curb-childrens-social-media-access-2026-07-21/