 |
QCVN 06:2022/BXD An toàn cháy cho nhà và công trình có tác động rất lớn đến các công trình xây dựng trên toàn bộ đất nước. Ảnh minh họa: chinhphu.vn |
Chất lượng chưa tương xứng với số lượng
Qua gần 20 năm thi hành Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật, Việt Nam hiện có hơn 800 QCVN (áp dụng bắt buộc) và gần 14.000 TCVN (tự nguyện áp dụng), bao phủ nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế - xã hội, trong đó tỷ lệ hài hòa của TCVN với tiêu chuẩn quốc tế và khu vực đến nay đã đạt gần 60%. Hệ thống này đóng vai trò nền tảng trong việc đảm bảo chất lượng sản phẩm, dịch vụ, đáp ứng yêu cầu về an toàn sức khỏe con người, vệ sinh môi trường và lợi ích công cộng. Song, "dù đạt được nhiều kết quả tích cực, chất lượng của các tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật vẫn chưa theo kịp nhu cầu của thực tiễn", theo báo cáo "Đánh giá chất lượng và khuyến nghị cho việc xây dựng tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật của Việt Nam" do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố cuối tháng tư.
Theo quy định trong luật năm 2006, tiêu chuẩn là quy định về đặc tính kỹ thuật và yêu cầu quản lý dùng làm chuẩn để phân loại, đánh giá sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, quá trình, môi trường và các đối tượng khác trong hoạt động kinh tế - xã hội nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả của các đối tượng này. Còn quy chuẩn kỹ thuật là quy định về mức giới hạn của đặc tính kỹ thuật và yêu cầu quản lý mà sản phẩm, hàng hóa, v.v... phải tuân thủ để bảo đảm an toàn, vệ sinh, sức khỏe con người; bảo vệ động vật, thực vật, môi trường; bảo vệ lợi ích và an ninh quốc gia, quyền lợi của người tiêu dùng và các yêu cầu thiết yếu khác. Các tiêu chuẩn do một tổ chức công bố dưới dạng văn bản để tự nguyện áp dụng còn các quy chuẩn kỹ thuật do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành dưới dạng văn bản để bắt buộc áp dụng. Điều đáng bàn là "những vướng mắc về chất lượng và việc áp dụng tiêu chuẩn, quy chuẩn không chỉ xuất hiện ở một vài trường hợp đơn lẻ mà dường như xuất phát từ nguyên nhân sâu xa hơn là do quy trình xây dựng, ban hành các tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật chưa thực sự chặt chẽ, đặc biệt là việc thiếu tham vấn cũng như tiên liệu tác động", theo đánh giá từ VCCI.
Quá trình thảo luận về QCVN 20:2019/BKHCN Thép không gỉ là một ví dụ điển hình cho các tranh luận về sự cần thiết ban hành quy chuẩn kỹ thuật. "Thép không gỉ là bán thành phẩm, dùng làm nguyên liệu để sản xuất ra các loại hàng hoá khác, trong đó có nhiều hàng hóa không tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn như đồ trang trí, bàn, ghế, khung tranh, cửa sổ, thùng rác, tay vịn cầu thang... Mặc dù có một số hàng hóa sử dụng thép này có thể gây mất an toàn như dụng cụ tiếp xúc với thực phẩm (nguy cơ thôi nhiễm kim loại nặng), các bộ phận chi tiết của các loại hàng hóa có nguy cơ mất an toàn khác như phương tiện giao thông, máy móc lao động, thang máy, tuy nhiên, các sản phẩm này đều đã có các QCVN tương ứng với từng sản phẩm (dành cho dụng cụ tiếp xúc với thực phẩm, ô tô, xe máy, thang máy...). Như vậy, việc đưa ra QCVN đối với thép không gỉ là không cần thiết và chồng chéo với các quy định khác", nhóm thực hiện báo cáo dẫn ra một ví dụ.
Sự thiếu chặt chẽ trong việc xây dựng tiêu chuẩn và quy chuẩn còn dẫn đến rất nhiều bất cập khác, trong đó có một tình huống "oái oăm" là: quy chuẩn kỹ thuật có hiệu lực nhưng không có hoặc không đủ đơn vị đánh giá sự phù hợp để chứng nhận cho sản phẩm. "Một số ví dụ tiêu biểu là không có đơn vị đủ năng lực thử nghiệm công nghệ 5G, thiếu đơn vị thử nghiệm thuốc thú y, không đủ năng lực thử nghiệm máy phát điện xoay chiều sử dụng động cơ đốt trong pít-tông (piston)", báo cáo chỉ ra. "Điều này sẽ gây rủi ro rất lớn cho hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, có thể khiến cho hàng hóa bị ách tắc hoặc độc quyền cung cấp dịch vụ đánh giá sự phù hợp".
Chưa kể đến, trên thực tế, các tiêu chuẩn và quy chuẩn của Việt Nam - hầu hết được xây dựng dựa trên những tiêu chuẩn quốc tế và nước ngoài - đôi khi lại được sao chép một cách máy móc mà không loại bỏ hoặc điều chỉnh các nội dung không phù hợp với điều kiện của Việt Nam. Một ví dụ là các QCVN về thiết bị công nghệ thông tin nhằm đảm bảo an toàn cho con người - điều đặc biệt quan trọng đối với các thiết bị thông tin liên lạc, GPS hoặc các thiết bị phục vụ tìm kiếm, cứu nạn hoặc an ninh quốc gia - được phát triển dựa trên nền tảng các tiêu chuẩn ETSI EN của Liên minh châu Âu."Trong khi Mỹ có biên nhiệt độ phổ biến ở dải -30oC tới 40oC hoặc châu Âu có biên nhiệt độ ở nhiều nơi với mức -20oC tới 40oC, Việt Nam lại có điều kiện khí hậu ôn hòa với dải nhiệt độ môi trường tương đối ổn định và trung bình chỉ ở mức 10oC tới 40oC. Vì vậy, việc sử dụng các điều kiện đo kiểm tới hạn thấp ở mức -20oC, thậm chí xuống -40oC và tới hạn cao ở +55oC là không cần thiết trong bối cảnh khí hậu Việt Nam", VCCI chỉ ra ví dụ.
Và điều đáng nói là trong nhiều trường hợp, các tiêu chuẩn và quy chuẩn của Việt Nam chỉ là bản dịch của tiêu chuẩn nước ngoài mà không có bất kỳ một sự thay đổi nào về nội dung, song, đến khi tiêu chuẩn nước ngoài đó được điều chỉnh, thì tiêu chuẩn và quy chuẩn của Việt Nam lại không được tự động điều chỉnh theo mà vẫn phải đợi các cơ quan nhà nước ban hành tiêu chuẩn hoặc quy chuẩn mới. "Khi các cơ quan nhà nước chưa kịp làm việc này, sự khác biệt giữa các phiên bản tiêu chuẩn và quy chuẩn có thể gây cản trở hoạt động sản xuất, kinh doanh, xuất nhập khẩu hàng hóa", VCCI chỉ ra vấn đề.
Đưa ra nguyên tắc mới
Những bất cập kể trên đã phần nào được tháo gỡ trong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật mới được Quốc hội thông qua trong kỳ họp gần đây. Theo ông Hà Minh Hiệp - Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia, Luật sửa đổi đã cải cách toàn bộ quy trình xây dựng tiêu chuẩn, rút ngắn thời gian xây dựng tiêu chuẩn xuống dưới một năm và thậm chí có thể chấp nhận hoàn toàn tiêu chuẩn của quốc tế. "Luật cũng đưa ra nguyên tắc mỗi sản phẩm chỉ áp dụng một quy chuẩn kỹ thuật, chấm dứt tình trạng chồng chéo, giảm chi phí tuân thủ của doanh nghiệp", ông Hà Minh Hiệp cho biết. Các quy chuẩn này phải phù hợp thực tiễn Việt Nam, thông lệ quốc tế; bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật và giữa các lĩnh vực quản lý nhà nước; bảo đảm tính khả thi, hiệu quả và đồng bộ với hoạt động đánh giá sự phù hợp. Bên cạnh đó, việc xây dựng quy chuẩn cũng phải bảo đảm sự tham gia của cơ quan, tổ chức, hiệp hội, doanh nghiệp, cá nhân là đối tượng chịu sự tác động của quy chuẩn kỹ thuật.
Đây cũng là lần đầu tiên Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia được luật hóa để trở thành công cụ định hướng dài hạn trong hoạt động tiêu chuẩn hóa, tránh tình trạng "thiếu đâu bù đó" như trước đây. Luật cũng quy định việc thiết lập Cơ sở dữ liệu quốc gia về tiêu chuẩn, đo lường và chất lượng, đồng thời luật hóa chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận thông tin về tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế nhằm thúc đẩy sản xuất và mở rộng xuất khẩu.
Dù vẫn giữ lại quy định công bố hợp quy - quy định công bố sản phẩm, hàng hóa phù hợp với đặc tính kỹ thuật và yêu cầu quản lý trong quy chuẩn kỹ thuật tương ứng - điều mà đại diện nhiều doanh nghiệp đánh giá là gây ra nhiều bất cập và chỉ là một bước tiền kiểm mang tính hình thức chứ không có ý nghĩa gì trong thực tiễn, Luật đã đơn giản hóa thủ tục thủ tục này và cho phép thừa nhận đơn phương kết quả đánh giá sự phù hợp của nước ngoài để từ đó tránh tình trạng có công nghệ mới nhưng không có đơn vị thử nghiệm ở trong nước đủ năng lực để đánh giá như trước đây.
Và để năng cao hơn nữa hiệu quả áp dụng trong thực tế, theo đánh giá của VCCI, các quy chuẩn kỹ thuật chỉ nên được ban hành nhằm hướng đến mục tiêu bảo đảm tính an toàn của sản phẩm, hàng hóa hoặc các lợi ích công cộng. Các mục tiêu khác như bảo hộ thị trường, thúc đẩy giao dịch hay nâng cao chất lượng sản phẩm hàng hóa cần được cân nhắc hết sức thận trọng trong quá trình soạn thảo. Trước khi ban hành một quy chuẩn kỹ thuật, cơ quan soạn thảo cần cân nhắc các giải pháp khác như quy định trách nhiệm pháp lý nếu để xảy ra rủi ro hoặc các biện pháp giám sát quá trình khác. Trong trường hợp ban hành tiêu chuẩn sử dụng tên gọi thông dụng thì cần có sự cân nhắc hết sức kỹ lưỡng. "Việt Nam cần tiến tới bỏ cơ chế quy chuẩn kỹ thuật theo thông lệ quốc tế, thay vào đó là ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về việc những trường hợp nào phải áp dụng bắt buộc các tiêu chuẩn", nhóm thực hiện báo cáo kiến nghị.
Bài đăng KH&PT số 1352 (số 28/2025)
Mỹ Hạnh