Tháng 4/2026, Phó Tổng giám đốc IAEA Mikhail Chudakov tới Việt Nam trao bản báo cáo Đánh giá tích hợp cơ sở hạ tầng điện hạt nhân. Trong cuộc trao đổi với Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, ông cho rằng Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm từ quá trình chuẩn bị và triển khai dự án nhà máy điện hạt nhân Rooppur của Bangladesh.
Tham khảo gì từ Bangladesh?
Đây là quốc gia có bối cảnh tương tự Việt Nam, chỉ sớm hơn chúng ta một chút khi mới gia nhập câu lạc bộ điện hạt nhân, dù những ý tưởng đề xuất về điện hạt nhân ở Bangladesh có từ năm 1961. Sau những thay đổi về bối cảnh, vào năm 2009, Bangladesh quyết định không lựa chọn Trung Quốc làm đối tác dự án nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của mình mà chuyển sang đối tác Nga.
Năm 2010, Bangladesh và Nga ký kết hiệp định liên chính phủ, tạo cơ sở pháp lý cho hợp tác về lựa chọn địa điểm, thiết kế, vận hành các lò phản ứng nghiên cứu và năng lượng, nhà máy khử nước mặn, các máy gia tốc hạt...
Nhà máy điện hạt nhân Rooppur, Bangladesh. Ảnh: CC BY-SA 4.0
Nga và Bangladesh ký kết hiệp định liên chính phủ về dự án Rooppur với hai lò phản ứng công suất 1000 MW vào năm 2011, và đầu năm 2013 hai bên đạt thỏa thuận về cung cấp tài chính cho điều tra, khảo sát địa điểm, phát triển dự án và đào tạo nhân lực. Cơ quan pháp quy hạt nhân Bangladesh hoàn tất thẩm định và chính thức cấp phép xây dựng dự án vào giữa năm 2016.
Mẻ bê tông đầu tiên cho lò phản ứng thứ nhất diễn ra vào cuối năm 2017, và lò thứ hai vào giữa năm 2018 [1]. Do ảnh hưởng của đại dịch COVID mà thời điểm vận hành lò phản ứng thứ nhất đã trễ hạn ba năm so với kế hoạch. Tháng 4/2026 vừa qua, giấy phép vận hành đã được cấp và lò phản ứng này đang trong quá trình tải nhiên liệu, sẵn sàng chuẩn bị cho các kiểm tra trước khi chính thức đi vào vận hành.
Như vậy, kể từ khi ký kết hiệp định liên chính phủ với Nga cho tới mốc tiền vận hành nhà máy Rooppur, Bangladesh đã mất tới 15 năm, trong đó thời gian trước khi khởi công là 8 năm, xây dựng 7 năm.
6 bước làm nhà máy điện hạt nhân
Liệu Việt Nam có cần đến 15 năm như Bangladesh trước khi chính thức vận hành nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1? Đây là một khung thời gian khá thông thường, nếu xét đến thực tế các dự án nhà máy điện hạt nhân ở các nước tiên tiến có thể chậm tiến độ đến hàng thập kỷ.
Theo các chuyên gia, để có thể tiến tới bước đổ mẻ bê tông đầu tiên, dự án nhà máy điện hạt nhân sẽ phải đi qua 6 bước:
1. Cập nhật hồ sơ Tiền khả thi (Pre Feasibility Study - Pre FS), trong đó có báo cáo sơ bộ địa điểm được chọn xây dựng nhà máy điện hạt nhân và trình Quốc hội phê duyệt;
2. Cập nhật hồ sơ đánh giá địa điểm, Báo cáo nghiên cứu Khả thi (FS), bao gồm hoàn thiện thiết kế cơ sở, báo cáo phân tích an toàn sơ bộ và báo cáo đánh giá tác động môi trường, trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt địa điểm và quyết định đầu tư xây dựng nhà máy điện hạt nhân với sự tham gia thẩm định của Cục An toàn bức xạ và hạt nhân và các bộ ngành liên quan.
3. Đàm phán Hiệp định Tài chính liên chính phủ (Intergovernmental Financial Agreement) giữa Việt Nam và Nga về cấp tín dụng ưu đãi Nhà nước của Liên bang Nga cho dự án, thống nhất phương án tài chính;
4. Thương thảo và ký kết hợp đồng tổng thầu EPC (Engineering - Procurement - Construction);
5. Nhà thầu Rosatom khảo sát địa điểm bổ sung, lập thiết kế kỹ thuật chi tiết của nhà máy điện hạt nhân và lập báo cáo phân tích an toàn đầy đủ;
6. Cấp giấy phép xây dựng nhà máy điện hạt nhân với sự tham gia thẩm định của Cục An toàn bức xạ và hạt nhân và các bộ ngành liên quan.
Trong sáu bước này thì bước hai và bốn mất nhiều thời gian nhất. Bước thứ hai đòi hỏi cập nhật và thu thập dữ liệu môi trường, khí tượng trong vòng một năm; sau đó, khâu thẩm định và phê duyệt báo cáo an toàn sơ bộ của Cục An toàn và bức xạ hạt nhân cũng có thể mất từ một đến hai năm.
Phối cảnh dự án điện hạt nhân Ninh Thuận năm 2016. Ảnh Tư liệu
Thời gian cho bước 5 còn dài hơn, và chỉ có thể bắt đầu khi đã hoàn tất các bước trước đó, để sau khi ký kết Hiệp định tài chính và đặc biệt là ký hợp đồng tổng thầu EPC, ROSATOM mới có thể tiến hành khảo sát địa điểm và thiết kế kỹ thuật chi tiết cùng với lập báo cáo an toàn đầy đủ. Sẽ mất ít nhất hai năm để thực hiện bước 5 này và có thể phải chờ thêm từ một đến hai năm nữa để Cục An toàn Bức xạ và hạt nhân thẩm định và phê duyệt các báo cáo.
Vai trò của cơ quan pháp quy hạt nhân
Việc thấu hiểu các quy trình, quy định pháp lý của chủ đầu tư và sự phối hợp làm việc chặt chẽ giữa chủ đầu tư và cơ quan pháp quy ngay từ đầu là một yếu tố quan trọng tác động tới tiến độ dự án.
Do yêu cầu về an toàn và an ninh hạt nhân mà các bước thẩm định và cấp phép cho dự án điện hạt nhân, dù ở quốc gia nào, cũng đều rất cẩn trọng và kỹ lưỡng. Từ khi đưa ra quyết định về chủ trương đầu tư cho đến đưa vào vận hành, kết nối lưới điện đều có sự tham gia giám sát ngay từ đầu của cơ quan pháp quy qua các bước. "Tính tổng thời gian để cơ quan pháp quy có thể thẩm định và ban hành giấy phép ở các giai đoạn khác nhau trong điều kiện rất thuận lợi thì có thể sẽ mất khoảng hơn 6 năm", ThS Nguyễn An Trung cho biết.
Với quãng thời gian thẩm định cho các hồ sơ của dự án điện hạt nhân vào khoảng 6 năm như vậy, cứ mỗi văn bản nếu có sai sót đều sẽ phải làm lại, làm chậm lại tiến độ, chưa nói đến việc nội dung sai hoặc không đầy đủ có thể ảnh hưởng đến an toàn hạt nhân của nhà máy.
Vì vậy, theo TS. Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, vai trò của pháp quy hạt nhân vô cùng quan trọng, đòi hỏi "mình phải biết, phải học thôi", vì nếu không làm tốt thì dự án có thể chậm ngay từ khâu đầu tiên. Theo ông, vai trò quan trọng của pháp quy không chỉ ở quá trình thẩm định, cấp phép xây dựng mà còn đối với toàn bộ vòng đời vận hành của nhà máy điện hạt nhân.
Trên thực tế, sau khi dừng thực hiện dự án điện hạt nhân vào năm 2016, đội ngũ cán bộ pháp quy hạt nhân ở Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (Bộ KH&CN) đã bị phân tán, nhiều người chuyển ngành. Ở thời điểm hiện nay, lực lượng còn rất mỏng và thiếu các nhóm chuyên gia pháp quy hạt nhân có năng lực chuyên sâu về kỹ thuật. Việc thiếu hụt nhân lực này được dự đoán sẽ dẫn đến chậm trễ trong thẩm định và ban hành văn bản [2].
Để phát huy đúng vai trò của mình, cơ quan pháp quy hạt nhân cần đảm bảo tính độc lập. Đây là một trong những khuyến cáo Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (INIR – IAEA) sau quá trình đánh giá tại Việt Nam vào đầu tháng 12/2025. "Khi đề cập đến Luật Năng lượng nguyên tử sửa đổi ban hành vào tháng 5/2025, họ khuyến cáo Việt Nam phải nêu rõ được tính độc lập của cơ quan pháp quy ", ThS Nguyễn An Trung, người tham gia nhóm làm việc với đoàn INIR cho biết.
"Độc lập theo khái niệm của IAEA tức là bảo đảm quyết định đưa ra không chịu sức ép hoặc xung đột lợi ích, và đặc biệt là phải có đủ nguồn lực và năng lực để đưa ra quyết định".
Làm đúng chứ không được làm vội
Có cách nào rút ngắn thời gian không? Câu chuyện của các quốc gia tiên tiến như Anh, Mỹ, Pháp hay quốc gia lần đầu đến với điện hạt nhân như Bangladesh cho thấy, để có điện hạt nhân thì cần nhiều thời gian.
Mới đây, trong cuộc trao đổi trên VTV, TS. Trần Chí Thành khẳng định không thể đốt cháy giai đoạn, nhấn mạnh điện hạt nhân phải đi kèm với an toàn. "Vấn đề lớn nhất mà chúng ta cần quan tâm là đảm bảo an toàn, nếu có vấn đề rủi ro nào đó xảy ra với điện hạt nhân thì nó sẽ lấy mất đi tất cả những ưu việt của phát triển điện hạt nhân. Vì vậy cần chú ý đảm bảo an toàn cao nhất" [3].
Để đảm bảo an toàn, TS. Trần Chí Thành khẳng định "chúng ta phải giám sát, chúng ta phải có đủ năng lực để biết trước những rủi ro có thể xảy ra và đủ năng lực ngăn chặn những rủi ro đó. Vì vậy, năng lực hiểu rõ các vấn đề an toàn rất quan trọng". Tựu chung lại, một dự án điện hạt nhân "đòi hỏi phải đạt những yêu cầu kỹ thuật rất cao, nguồn nhân lực rất tốt và phải được triển khai thận trọng từng bước một", TS. Trần Chí Thành giải thích trong cuộc trao đổi gần đây với VTV.
Đó là lý do mà ông mong mỏi tiến trình điện hạt nhân của Việt Nam "Phải đi đúng hướng thì may ra [đúng tiến độ] chứ đi sai thì mình sẽ chậm. Làm đúng thì phải 10 năm chứ không thì 10 năm cộng, có thể 12, 13, 14 năm".
Sự chuẩn bị thận trọng từng bước một cho dự án điện hạt nhân gắn liền với việc lựa chọn đối tác, lựa chọn công nghệ, những điều mà giờ Việt Nam đã hoàn thành bước đầu: đối tác Nga với tổng công ty Rosatom và công nghệ thế hệ III+, VVER-1200. Là một chuyên gia có nhiều kinh nghiệm về phân tích an toàn cho các nhà máy điện hạt nhân ở Thụy Điển, TS. Trần Chí Thành lưu ý vấn đề hợp tác với đối tác Rosatom để đào tạo nhân lực. "Tôi cho đây là vấn đề quan trọng để đảm bảo an toàn và phát triển tất cả những cơ sở hạ tầng mà chúng ta đang có".
Lắp đặt lõi lò phản ứng Roppur 1. Ảnh: Rosatom.
Đợt đánh giá của INIR vừa qua được coi là màn kiểm tra khách quan năng lực tổng thể của Việt Nam trong triển khai các dự án điện hạt nhân. 38 khuyến cáo (recommendation) và 13 đề xuất (suggettion) từ INIR cũng giúp Việt Nam thấy được những khuyết thiếu, chưa đầy đủ và chưa hoàn thiện về hạ tầng và năng lực. "Họ đề nghị Việt Nam tiếp tục phát triển nguồn nhân lực. Đây là một khuyến cáo rất quan trọng, bởi nguồn nhân lực ở đây bao gồm nhân lực của cơ quan pháp quy, nhân lực của tổ chức hỗ trợ kỹ thuật và chủ đầu tư", ThS Nguyễn An Trung, người tham gia nhóm làm việc với đoàn INIR, nói.
Để có nguồn nhân lực đảm bảo chất lượng, đoàn INIR khuyến cáo Việt Nam nên có một chương trình phát triển nguồn nhân lực tích hợp ở quy mô quốc gia, bao gồm cả đào tạo, tuyển dụng, đánh giá chất lượng nguồn nhân lực cả cơ quan pháp quy, tổ chức hỗ trợ kỹ thuật lẫn chủ đầu tư, trong đó nguồn nhân lực của chủ đầu tư bao gồm cả quản lý xây dựng và vận hành nhà máy khi đi vào hoạt động.
Đó là bước chuẩn bị quan trọng để Việt Nam có thể đủ năng lực vượt qua thách thức trễ tiến độ và đội vốn. Bởi theo TS. Lê Văn Hồng, sự kéo dài tiến độ thường là tổng hợp của nhiều yếu tố, nhưng quản lý dự án yếu kém, đánh giá rủi ro không đầy đủ, và thay đổi quy định an toàn là những nguyên nhân cốt lõi.
Do đó, "để giảm thiểu rủi ro, các quốc gia mới phát triển điện hạt nhân như Việt Nam cần chuẩn bị kỹ lưỡng về khung pháp lý, năng lực kỹ thuật, và minh bạch trong truyền thông với công chúng".
Việt Nam cần có cái nhìn toàn cảnh cho cả quá trình thực hiện dự án. Trong bối cảnh lần đầu thực hiện dự án điện hạt nhân, rất khó để Việt Nam có đủ kinh nghiệm nhìn trước như vậy. Vì thế, TS. Trần Chí Thành cho rằng "Cần phải có một đội ngũ cố vấn là các chuyên gia giỏi nước ngoài và một số chuyên gia hàng đầu của Việt Nam, nhóm tư vấn này sẽ luôn luôn theo dõi các nhiệm vụ liên quan điện hạt nhân đang diễn ra, và tư vấn cho chúng ta trong toàn bộ quá trình phát triển điện hạt nhân".
Bài học từ thành công và thất bại luôn hữu ích với người đi sau. Tuy nhiên, TS. Trần Chí Thành lưu ý là việc trễ tiến độ trong thực hiện dự án điện hạt nhân cũng không hẳn là thất bại.
"Theo kinh nghiệm ở các nước phát triển như Mỹ và châu Âu, khi triển khai dự án thì họ rất chú trọng thiết kế cho tốt, triển khai đảm bảo chất lượng. Nếu có bất kì trục trặc gì xảy ra, họ đều tìm hiểu nguyên nhân rất kĩ càng và nếu có những lí do liên quan đến đảm bảo an toàn, họ bắt buộc phải xử lý chuyện đó rồi mới làm tiếp. Đó là lí do tại sao Pháp là một nước có nhiều kinh nghiệm nhưng làm dự án vừa rồi bị trễ, họ chậm nhưng mà chắc".
Do đó, thông điệp mà những người nghiên cứu công nghệ hạt nhân ở Việt Nam rút ra từ đó là "Đối với một dự án điện hạt nhân thì việc chậm trễ một vài năm ở giai đoạn xây dựng ban đầu không hẳn là quá hệ trọng ... Chậm vài ba năm không có ý nghĩa gì miễn là phải đảm bảo chất lượng.
Vì nếu chúng ta xây dựng nhà máy điện hạt nhân đảm bảo chất lượng thì sau 60 năm vận hành, chúng ta có thể kéo dài tuổi thọ của nhà máy thêm 20-30 năm nữa, hoặc nhiều hơn (tuy nhiên phải đánh giá lại an toàn và củng cố lại một số hệ thống). Điều này mang lại lợi ích lớn cho nền kinh tế", TS. Trần Chí Thành kết luận.
---
Tài liệu tham khảo:
[1] Nuclear Power in Bangladesh, World-nuclear, https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-a-f/bangladesh
[2] Tiêu chuẩn, quy chuẩn điện hạt nhân cho Việt Nam: Bảo đảm an toàn và chủ động công nghệ, Tia Sáng, https://tiasang.com.vn/tieu-chuan-quy-chuan-dien-hat-nhan-cho-viet-nam-bao-dam-an-toan-va-chu-dong-cong-nghe-4966110.html
[3] Điều gì đang khiến thế giới quay lại với điện hạt nhân, VTV, https://www.youtube.com/watch?v=mnMaEerimyE