Chuyện trái bưởi bị Australia ngưng nhập khẩu và nỗi buồn cam quýt

Từ chuyện bưởi bị "hoãn visa"

Lý do chính thức mà Bộ Nông nghiệp, Thủy sản và Lâm nghiệp Australia (DAFF) đưa là quá trình kiểm tra, xác minh việc thực hiện các điều kiện nhập khẩu, bước đầu cho thấy các hệ thống cũng như quy trình áp dụng cho hàng xuất khẩu của Việt Nam không tuân thủ đúng thỏa thuận. Và ngay lập tức, DAFF đã quyết định tạm ngưng nhập khẩu bưởi từ Việt Nam trong 6 tháng để rà soát lại toàn bộ [1].

Ngay từ báo cáo đánh giá rủi ro an toàn sinh học năm 2025, DAFF đã cho biết quả bưởi vào Australia phải tuân thủ theo một hệ thống các quy trình: giám sát dịch hại trong vườn, phòng ngừa và xử lý dịch hại, thu hoạch, xử lý sau thu hoạch, kiểm tra, đóng gói và cả cơ chế xử lý khi không tuân thủ. DAFF yêu cầu bưởi xuất khẩu phải đến từ những vùng trồng đã đăng ký, nhà đóng gói được phê duyệt, có khả năng truy xuất lô hàng về vườn và nhà đóng gói. Hồ sơ đăng ký và kiểm tra của cơ quan bảo vệ thực vật Việt Nam phải được lưu giữ để Australia có thể xác minh khi cần.

Việt Nam có nhiều loại bưởi nức tiếng như bưởi Biên Hòa, bưởi Năm roi và đặc biệt là bưởi da xanh. Nhưng mới khấp khởi mừng trái bưởi có "hộ chiếu xuất cảnh" vào Australia, thị trường khó tính về trái cây có múi từ tháng 4/2026, thì đùng một cái xảy ra chuyện này.

Ngay sau thông báo này, trong cuộc họp báo hôm 16/9, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và môi trường đã đưa ra khuyến cáo "nóng" rà soát quy trình và vùng trồng bưởi, từ từng cơ sở được cấp mã vùng trồng, cho tới đóng gói để khôi phục xuất khẩu.

Nhưng đâu phải chỉ chuyện quả bưởi vừa mới được cấp "visa" vào Australia đã tạm dừng mới khiến chúng ta phải lo nghĩ. Vùng trồng cam quýt cũng có nỗi niềm tương tự.

Nỗi lo "tấm hộ chiếu" vùng trồng cho cả cam quýt

Một tuần trước khi có việc trái bưởi Việt Nam bị cấm nhập vào Australia, phóng viên Tia Sáng mới hỏi chuyện PGS. TS Nguyễn Văn Phong (Viện Cây ăn quả miền Nam) về chế biến sau thu hoạch và xuất khẩu, không chỉ riêng với trái bưởi mà tất cả các loại trái cây có múi. Anh nói "nếu muốn xuất khẩu được phải quản lý lại hết các vùng trồng". Ở nhiều vùng trồng cây có múi đang theo hướng được giá thì ồ ạt đua nhau trồng rất dày tới nỗi nhiều tỉnh lo ngại về "tăng trưởng nóng", sử dụng phân thuốc nhiều, đạt năng suất cao nhưng chỉ lời được những năm đầu. Sau vài năm thoái hóa đất, cây cằn cỗi, trái vừa chua, vừa nhỏ, nên giá rớt xuống, có khi chỉ còn vài ngàn đồng mỗi kg.

Đơn cử chuyện về trái quýt hồng Lai Vung, Đồng Tháp vang bóng một thời mà rất nhiều người tiêu dùng phía Nam biết và tiếc nuối. Bảo tồn cây quýt hồng Lai Vung là một sản phẩm đáng tự hào của Viện Cây ăn quả miền Nam. Trước đây giống quýt hồng bản địa vốn không nổi tiếng, chỉ đẹp chứ không ngọt. Thế là các nhà nghiên cứu giống cây trồng đã chọn tạo giống, ghép với nhiều cây khác và một kết quả tốt đẹp xuất hiện: quýt Lai Vung ghép với gốc chanh Pháp đã mang lại thứ quýt vừa đẹp vừa ngon và được nhân lên đại trà.

Tuy nhiên, quýt hồng Lai Vung nhanh chóng tàn tạ. Năm 2018 Lai Vung cung cấp khoảng 25.000 tấn quýt hồng cho vụ Tết nhưng đến năm 2020, sản lượng chỉ còn 4.000 tấn. Nguyên nhân trực tiếp được địa phương và ngành nông nghiệp ghi nhận là tình trạng vàng lá, thối rễ, chết xanh trên cây có múi.

Nỗi chật vật của quýt hồng Lai Vung có nguyên nhân sâu xa hơn, có thể tóm gọn lại như thế này: Sau khi những vùng trồng đầu tiên có lời, các hộ đi sau học hỏi nhưng muốn đi tắt đón đầu, thay vì trồng với khoảng cách 4-5m/cây thì tăng mật độ lên 2m/cây. Trồng dày cây chậm phát triển, người ta bơm thêm phân hóa học, thuốc hóa học kích thích tăng trưởng. Các báo cáo nghiên cứu nhiều năm đều ghi nhận lượng phân bón N, P, K không cân đối và cao hơn mức khuyến cáo. Cứ thế, nhà nhà người người trồng nhưng không kiểm soát chặt, và kết quả đất bạc màu [2], cây thì sinh bệnh.

Cam sành cũng chung số phận. Cam trồng dày, sinh đủ thứ bệnh như vàng lá gân xanh, thối rễ, rầy chổng cánh... mà các báo cáo nghiên cứu đều ghi nhận. Chưa kể đa phần người dân mua giống không rõ nguồn gốc (có khảo sát là 2/3 số hộ mua phải giống trôi nổi). Cây yếu, nhiều bệnh thì lại thúc phân cao gấp mấy lần khuyến cáo [3] [4].

Việt Nam có nhiều loại cam quýt rất ngon, nổi tiếng. Chưa nói các miền khác, riêng miệt vườn Đồng bằng sông Cửu Long này, ngoài quýt hồng Lai Vung còn có cam sành Vĩnh Long, Cái Bè... Nhưng rất ít vùng trồng đủ tiêu chuẩn xuất khẩu với giá cao, loanh quanh chỉ bán trong nước với giá rẻ.

Tổng rà soát lại để chấn chỉnh

Ngay sau khi DAFF đưa ra quyết định cấm với bưởi Việt Nam, trao đổi với PV Tia Sáng, PGS. TS Nguyễn Văn Phong khẳng định đã đến lúc cần "tổng rà soát lại, hoàn thiện lại hệ thống đánh giá để chấn chỉnh".

Bởi hiện nay, năng lực quản lý các vùng trồng chưa tốt (như chuyện buồn trong việc cấp mã vùng trồng cho trái sầu riêng vừa qua), cùng với việc đưa quản lý mã vùng trồng về cấp xã, trong khi cấp xã chưa đủ nguồn nhân lực, nên khó tránh khỏi sự chệch choạc, đặc biệt đối với các mã quốc tế. Bên cạnh đó, các công ty xuất khẩu cũng cần phải tăng cường nhân lực, đeo bám sát các vùng trồng để phụ giúp bà con nông dân trong việc ghi chép sổ sách về phân bón, thuốc trừ sâu... chứ không thể phó mặc cho nông dân.

Vẫn biết làm như vậy thì chi phí sẽ đội lên, nhưng trái cây Việt Nam nói chung chứ không riêng gì bưởi, đang trong giai đoạn cần gây dựng niềm tin, mà nông dân thì chưa rành về chuyện làm cho đúng theo tiêu chuẩn nên rất cần sự trợ giúp.

"Xuất khẩu trái cây tươi là một thử thách rất lớn", anh Phong nói. Phải chứng minh biết bao nhiêu tiêu chí, thủ tục trong nhiều năm trời, nên "thà xuất ít một chút nhưng tạo được niềm tin, chứ ham chạy theo số lượng trồng ồ ạt thì rất dễ trả giá".

Trước mắt với câu chuyện trái bưởi, anh tin rằng nếu từ cấp Bộ cho đến địa phương, cùng doanh nghiệp bắt tay vào làm thật quyết liệt thì câu chuyện "sẽ được giải quyết trong 3 tháng".

Nhưng tính chuyện lâu dài cho cây trái có múi, theo anh, phải có quy hoạch lại các vùng trồng. Vùng nào trồng hữu cơ, trái ngon nhưng chưa đẹp thì bán trong nước rồi nâng dần tiêu chuẩn, còn muốn xuất khẩu thì trái phải sạch, đẹp, quy hoạch vùng trồng lớn, theo quy mô công nghiệp, được kiểm soát thường xuyên.