 |
Đội QLTT đang kiểm tra hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. |
Bồi thường không vượt quá mức thiệt hại
Nếu bị khởi kiện ra tòa vì xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và thua kiện, bên thua sẽ phải bồi thường thiệt hại bao nhiêu? Câu trả lời sẽ thay đổi tùy theo trường hợp cụ thể, dựa trên phương pháp tính toán mức bồi thường thiệt hại (vật chất và tinh thần) được quy định trong pháp luật Việt Nam. Tuy nhiên, dù con số được tính ra là bao nhiêu thì mức phạt hiện nay vẫn chưa đủ sức răn đe, theo nhận định của các chuyên gia trong ngành. "Điều này khiến cho vi phạm đã trở thành một loại chi phí cạnh tranh kinh doanh hơn là rào cản pháp lý", luật sư Mai Thị Thảo, Phó Giám đốc TAT Law Firm, nhận xét trong một hội thảo diễn ra vào tháng 8/2025.
Thậm chí, trong nhiều trường hợp, mức bồi thường thiệt hại mà tòa án tuyên có xu hướng khá thấp so với yêu cầu ban đầu của nguyên đơn và thiệt hại thực tế. Chẳng hạn như vụ tranh chấp kiểu dáng công nghiệp giữa Piaggio và Detech năm 2018, nguyên đơn là Piaggio yêu cầu 700 triệu đồng, nhưng tòa tuyên tổng bồi thường 217,6 triệu đồng, trong đó có 200 triệu đồng là phí luật sư. Như vậy, phần bồi thường cho thiệt hại trực tiếp khác chỉ là 17,6 triệu đồng. Hoặc trường hợp OSR GmbH kiện một cá nhân ở Việt Nam vì xâm phạm nhãn hiệu của tập đoàn này vào năm 2019, yêu cầu ban đầu là 700 triệu đồng, sau rút xuống còn hơn 200 triệu đồng, kết quả tòa tuyên tổng bồi thường là 203,96 triệu đồng, trong đó có 200 triệu đồng phí luật sư.
"Các vụ kiện trên cho thấy một xu hướng khá rõ: Phần bồi thường cho thiệt hại trực tiếp (ngoài chi phí luật sư) thường rất thấp so với yêu cầu ban đầu, trong khi chi phí luật sư lại có thể được chấp nhận ở mức đáng kể", luật sư Nguyễn Vũ Quân và các cộng sự ở Kenfox IP & Law Office, nhận xét trong một bài viết trên Lexology. "Điều này đặt ra câu hỏi về tính hiệu quả của cơ chế bồi thường hiện tại trong việc bù đắp tổn thất thực sự cho chủ thể quyền và răn đe hành vi xâm phạm".
Việc chứng minh thiệt hại trong các vụ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vốn là một thách thức không nhỏ. "Do tính chất đặc thù của tài sản trí tuệ, nên nhiều trường hợp nguyên đơn không chứng minh được thiệt hại hoặc xác định không đầy đủ về những thiệt hại đã xảy ra trên thực tế. Đơn cử, kể cả có yêu cầu từ tòa án, bị đơn vẫn từ chối cung cấp các hóa đơn, chứng từ bán hàng vi phạm, thì không thể có cách nào xác định được lợi nhuận mà bị đơn thu được", luật sư Nguyễn Vũ Quân nhận xét.
Bên cạnh sự phức tạp trong xác định mức bồi thường thiệt hại, một điều khiến những đối tượng xâm phạm coi nhẹ việc bồi thường là do Việt Nam áp dụng nguyên tắc bồi thường thiệt hại mang tính bù đắp thuần túy. Cụ thể, mức bồi thường phải "toàn bộ và kịp thời" đối với thiệt hại thực tế phát sinh nhưng không được vượt quá mức thiệt hại đó. Khác với hệ thống án lệ của các nước theo thông luật như Mỹ hay Vương quốc Anh, Việt Nam không công nhận cơ chế bồi thường mang tính trừng phạt (punitive damages) - vốn được thiết kế nhằm trừng phạt và răn đe các hành vi cố ý hoặc tái phạm.
"Việc áp dụng cơ chế như hiện nay có thể thuyết phục về mặt quy định pháp luật (nguyên tắc bồi thường chỉ là bù đắp lại những gì bị thiệt hại chứ không phải là một hình thức phạt) nhưng lại chưa bảo vệ được chủ thể quyền sở hữu trí tuệ", TS. Nguyễn Phương Thảo ở trường Đại học Luật TP.HCM, viết trên tạp chí Tòa án. "Quyền sở hữu tài sản trí tuệ được xác lập không đơn giản như các tài sản thông thường, mà cần đáp ứng các điều kiện bảo hộ nhất định, thêm vào đó là thủ tục đăng ký với các bước thẩm định về hình thức và nội dung tương đối phức tạp và tốn kém. Tác giả/chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ đã bỏ ra công sức lao động, sáng tạo và thực hiện đăng ký đúng thủ tục thì nhà nước nên bảo hộ tuyệt đối quyền của những chủ thể này, cũng là một trong những động lực để họ tiếp tục nghiên cứu tạo ra những sản phẩm sáng tạo mới".
Điều này khiến không ít doanh nghiệp nản lòng trên con đường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của mình. Chẳng hạn như trường hợp của Yến sào Khánh Hòa, "chúng tôi đã phải đi kiện tụng rất nhiều [các trường hợp xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu của Yến sào Khánh Hòa]", ông Huỳnh Đức Trọng, Giám đốc Chi nhánh thành phố Hồ Chí Minh của Công ty TNHH Nhà nước Một thành viên Yến sào Khánh Hòa, chia sẻ trong một tọa đàm vào năm 2024. "Đến nay sau một thời gian dài theo đuổi, chúng tôi cảm thấy rất đuối, vì dù có xử lý được doanh nghiệp vi phạm thì cũng không bõ công sức và chi phí bỏ ra đi kiện".
Lấp đầy khoảng trống pháp lý
Mức phạt không đủ sức răn đe là một trong những nguyên nhân chính khiến các đối tượng xâm phạm ngày càng lộng hành. "Trong nhiều bản án về sở hữu trí tuệ, mức bồi thường được tuyên thường mang tính tượng trưng, thấp hơn nhiều so với giá trị hàng hóa xâm phạm đang lưu hành trên thị trường. Điều này vô hình trung tạo ra tâm lý ‘lợi nhuận cao, rủi ro thấp’ cho các chủ thể vi phạm, khiến hành vi xâm phạm tái diễn nhiều lần", luật sư Nguyễn Vũ Quân nhận xét.
Việc áp dụng cơ chế bồi thường mang tính trừng phạt là một cách để nới rộng mức bồi thường thiệt hại trong các vụ tranh chấp về sở hữu trí tuệ. Về bản chất, cơ chế này xác định mức bồi thường dựa trên tính chất lỗi cố ý hoặc vô ý. "Nếu hành vi xâm phạm xuất phát từ lỗi cố ý thì việc áp dụng bồi thường mang tính chất trừng phạt, nếu bên vi phạm có lỗi vô ý thì có khả năng được giảm nhẹ mức bồi thường", TS. Nguyễn Phương Thảo giải thích. Cụ thể, để đảm bảo quyền của bên bị vi phạm, nhiều quốc gia cho phép họ được đòi bồi thường nhiều hơn khoản thiệt hại nếu lỗi của bên gây thiệt hại là vô ý nặng hoặc cố ý. Chẳng hạn Mỹ cho phép tòa án được tăng khoản thiệt hại của nguyên đơn hoặc lợi nhuận của bị đơn lên gấp ba lần trong trường hợp có lỗi cố ý đối với hành vi sử dụng nhãn hiệu giả mạo.
"Ở những quốc gia này, trách nhiệm bồi thường thiệt hại không chỉ được quan niệm như là một biện pháp dân sự nhằm khôi phục tình trạng thiệt hại mà còn được coi là một biện pháp trừng phạt hợp lý", TS. Nguyễn Phương Thảo nhận xét.
Nhận thấy hiệu quả của bồi thường mang tính trừng phạt, nhiều quốc gia đang tìm cách áp dụng cơ chế này. Chẳng hạn như Trung Quốc đã thiết lập cơ chế bồi thường thiệt hại mang tính trừng phạt đối với quyền sở hữu trí tuệ ở cấp lập pháp trong Bộ luật Dân sự của nước này vào năm 2020. Trong đó quy định cụ thể các điều kiện áp dụng bồi thường mang tính trừng phạt, bao gồm yếu tố lỗi của người thực hiện hành vi, xác định tình tiết nghiêm trọng của vụ việc, hậu quả của hành vi vi phạm, căn cứ xác định mức phạt để lấy đó làm căn cứ tính bội số cho mức phạt vi phạm.
Nhiều chuyên gia trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ cũng cho rằng việc áp dụng cơ chế bồi thường mang tính trừng phạt sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam. "Trong 10 năm qua, chỉ có khoảng 40 vụ xử lý dân sự và năm vụ án hình sự [trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ] được đưa ra xét xử với bốn vụ phạt tiền và một vụ phạt tù nhưng với mức án thấp. Chính vì vậy, giải pháp để có một hình phạt trung gian, nặng hơn phạt hành chính nhưng chưa đến mức xử lý hình sự đang là nhu cầu cấp thiết và bồi thường thiệt hại mang tính trừng phạt đang là lựa chọn tối ưu để lấp lỗ hổng pháp lý này", tác giả Cao Thị Lê Thương ở Viện Nhà nước và Pháp luật, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, viết trên tạp chí Công thương.
Cơ chế bồi thường thiệt hại mang tính trừng phạt rất phù hợp với lĩnh vực sở hữu trí tuệ, bởi các hành vi vi phạm trong lĩnh vực này thường mang tính cố ý, có tổ chức và tái phạm nhiều lần, gây hậu quả nghiêm trọng. "Việt Nam có thể tham khảo mô hình của Trung Quốc, nơi đã chính thức đưa punitive damages vào Bộ luật Dân sự năm 2020, đặc biệt trong các vụ vi phạm quyền sở hữu trí tuệ cho phép tòa án tuyên mức bồi thường gấp 1-5 lần thiệt hại thực tế", luật sư Nguyễn Vũ Quân cho biết. "Việc bổ sung quy định cho phép tòa án tuyên mức bồi thường gấp nhiều lần thiệt hại thực tế trong các trường hợp hành vi xâm phạm có tính cố ý, tái phạm, quy mô lớn hoặc gây hậu quả xã hội nghiêm trọng sẽ là bước tiến quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Cơ chế này cần đi kèm với tiêu chí chặt chẽ để xác định ‘cố ý’ và ‘tái phạm’, tránh lạm dụng, đồng thời bảo đảm sự cân bằng giữa lợi ích của chủ thể quyền và quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp".
Bài đăng KH&PT số 1364 (số 40/2025)
Thanh An