 |
. |
Trên khắp Đông Nam Á và Nam Á, một quá trình chuyển đổi công nghiệp đang âm thầm diễn ra. Từ Ấn Độ đến Singapore, Malaysia cho đến Việt Nam, các chính phủ đang định hướng lại chiến lược công nghiệp nhằm hướng đến mục tiêu trở thành trung tâm khởi nghiệp về công nghệ khí hậu trên toàn cầu trong tương lai.
Các quốc gia đã lồng ghép mục tiêu này vào các chính sách khí hậu và các quy hoạch tổng thể kinh tế. Ấn Độ đã đưa ra các mục tiêu năng lượng tái tạo đầy tham vọng và các ưu đãi cho các phương tiện giao thông điện vào Sứ mệnh Hydro xanh Quốc gia nhằm giành lấy vị thế dẫn đầu toàn cầu về các giải pháp năng lượng sạch.
Tại Malaysia, Lộ trình Chuyển đổi năng lượng Quốc gia đang đặt nền móng cho một nền kinh tế đa dạng, ít carbon. Trong khi đó, cơ sở hạ tầng điện gió và điện mặt trời đang phát triển nhanh chóng của Việt Nam cho thấy tiềm năng trở thành một trong những quốc gia dẫn đầu trong khu vực về năng lượng sạch. Tại Singapore, Kế hoạch Xanh 2030 đang thúc đẩy chương trình nghị sự phát triển bền vững trên toàn quốc, thắt chặt định giá carbon, yêu cầu báo cáo phát triển bền vững đối với các công ty niêm yết và đầu tư vào các giải pháp mới như hydro carbon thấp, thu giữ carbon và lưu trữ năng lượng để củng cố vị thế là trung tâm tài chính xanh và đổi mới sáng tạo của châu Á.
Đằng sau đà phát triển này là những rủi ro về mặt cấu trúc. Nhiều công ty khởi nghiệp về công nghệ khí hậu và công nghệ sạch - được gọi chung là khởi nghiệp công nghệ xanh - đang mở rộng quy mô nhưng lại thiếu nền tảng pháp lý, quản trị và sở hữu trí tuệ cần thiết để tăng trưởng bền vững.
Trên lý thuyết, các công ty khởi nghiệp xanh hiện nay có vẻ đầy hứa hẹn. Song thực tế, nhiều công ty đang được xây dựng trên nền tảng vận hành và pháp lý không vững chắc. Theo TS. Seemantani Sharma, luật sư về sở hữu trí tuệ và là nhà đồng sáng lập công ty khởi nghiệp công nghệ sạch Mabill Technologies (Malaysia), cách tiếp cận như vậy tiềm ẩn nhiều nguy hiểm, dù có vẻ hợp lý trong giai đoạn đầu. "Vấn đề này càng trở nên cấp thiết khi nhiều người kỳ vọng các công nghệ mới sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc đạt được các mục tiêu về khí hậu", TS. Seemantani Sharma viết trên The Wire India.
Trong cuộc đua giành vị trí dẫn đầu về công nghệ xanh, việc quản trị tài sản trí tuệ cũng quan trọng không kém các mục tiêu phát thải. Nếu không có lộ trình sở hữu trí tuệ rõ ràng, các công ty khởi nghiệp có nguy cơ mất đi tài sản quý giá nhất của mình - các giải pháp công nghệ, ảnh hưởng đến đổi mới sáng tạo quốc gia. |
Với những mục tiêu khí hậu đầy thách thức - cắt giảm đáng kể khí thải vào năm 2030 và đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào giữa thế kỷ - Đông Nam Á và Nam Á không thể tốn thời gian vào các cuộc khủng hoảng quản trị có thể phòng ngừa từ sớm. Mỗi dự án thất bại do vấn đề tích hợp ESG (Môi trường, Xã hội và Quản trị: một khung tiêu chí đánh giá mức độ bền vững và quản trị hiệu quả của một tổ chức), không tuân thủ quy định hoặc đánh mất quyền sở hữu trí tuệ đều là những rào cản dẫn đến chậm trễ trong việc đạt được các mục tiêu quốc gia, trở thành đòn giáng mạnh vào niềm tin của nhà đầu tư và có thể làm suy yếu những nỗ lực về mục tiêu xanh của khu vực.
Lĩnh vực đầy khác biệt
Các công ty khởi nghiệp công nghệ xanh có sự khác biệt đáng kể về mặt cấu trúc và hoạt động so với các công ty khởi nghiệp trong lĩnh vực thương mại điện tử, giao đồ ăn hoặc thị trường kỹ thuật số thông thường. Điều này xuất phát từ nhiều lý do.
1. Hoạt động trong môi trường có quy định chặt chẽ
Công nghệ xanh giao thoa với luật môi trường, các quy định thương mại, chính sách năng lượng và quản trị AI (đối với các hệ thống thông minh, điều khiển bằng cảm biến). Việc sơ sót trong tuân thủ các quy định có thể làm đình trệ các dự án trong nhiều năm. Ví dụ, một công ty khởi nghiệp lắp đặt các tấm pin năng lượng mặt trời có thể đáp ứng các yêu cầu về môi trường nhưng lại vướng phải những hạn chế về nhập khẩu module quang điện.
2. Cần nguồn vốn lớn
Khác với những công ty khởi nghiệp phần mềm dưới dạng dịch vụ (SaaS) có thể hoạt động với chi phí thấp, các công ty khởi nghiệp xanh phải sản xuất phần cứng, triển khai cơ sở hạ tầng và các quan hệ đối tác công nghiệp đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu đáng kể. Những điểm yếu trong hợp đồng hoặc quyền sở hữu trí tuệ có thể là rào cản với các tổ chức đầu tư và quan hệ đối tác công tư.
3. Phụ thuộc vào hợp tác quốc tế
Một loại pin lithium-ion xanh được phát triển ở Malaysia có thể được sản xuất tại Việt Nam, lắp ráp tại Thái Lan và vận chuyển đến châu Âu. Nếu không bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ xuyên biên giới một cách chặt chẽ, các sáng chế độc quyền có thể bị rò rỉ ở bất kỳ giai đoạn nào.
4. Niềm tin của công chúng
Công nghệ xanh thường gắn liền với các mục tiêu phát triển bền vững quốc gia. Một sai lầm trong quản trị có thể ảnh hưởng lớn đến danh tiếng của quốc gia, khiến công chúng thất vọng và dẫn đến những phản ứng dữ dội về mặt chính trị. Nó không chỉ đơn thuần là một thất bại trong kinh doanh.
Điều này thể hiện rõ qua hệ sinh thái công nghệ khí hậu của Ấn Độ. Công ty khởi nghiệp dịch vụ đi xe chung BluSmart đã rơi vào tình trạng phá sản khi các vấn đề quản trị doanh nghiệp ngày càng gia tăng. Trong khi đó, công ty khởi nghiệp về xử lý chất thải nông nghiệp Takachar phải xem xét kỹ càng những quy định về môi trường, và Battery Smart, một mạng lưới trao đổi pin xe điện, đã xây dựng niềm tin với các đối tác dựa trên các khuôn khổ hợp đồng và sở hữu trí tuệ. Những trường hợp này cho thấy sự rõ ràng về quy định và kiểm soát về sở hữu trí tuệ là những yếu tố quan trọng giúp các công ty khởi nghiệp trong lĩnh vực này mở rộng quy mô.
Đơn cử một công ty muốn khởi nghiệp về công nghệ sạch trong lĩnh vực hệ thống sưởi ấm, thông gió và điều hòa không khí. Họ phải tuân thủ các quy định về loại bỏ chất làm lạnh theo Nghị định thư Montreal, các quy định về năng lượng của từng quốc gia và các chương trình xác minh tín chỉ carbon tiềm năng nếu họ tuyên bố công nghệ của mình giúp giảm phát thải. Việc tuân thủ các quyết định này là điều bắt buộc vì liên quan trực tiếp đến các cam kết quốc gia theo các hiệp ước khí hậu đa phương. Tuy nhiên, nhiều công ty khởi nghiệp cho rằng đây là lựa chọn chứ không bắt buộc, cho đến lúc vấp phải rào cản pháp lý, dẫn đến chậm trễ và tốn kém.
Các công ty khởi nghiệp xanh ở Đông Nam Á và Nam Á đang định hình danh tiếng môi trường và công nghiệp của khu vực. Họ không chỉ kinh doanh - họ đang góp phần hiện thực hóa các cam kết về khí hậu của chính phủ. Việc tuân thủ các quy định, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và tham gia vào các khung pháp lý thử nghiệm (sandbox) nên được triển khai ngay từ đầu, chứ không phải dưới áp lực chính trị hay nhà đầu tư.
Điểm mù ESG
Mô hình kinh doanh của các công ty khởi nghiệp công nghệ xanh hiện nay thường khác biệt nhiều so với các mô hình quản lý được thiết kế để định hướng cho các công ty này. "Khoảng cách này có thể được thu hẹp thông qua việc xây dựng khuôn khổ quản trị tích hợp ESG từ cấp hội đồng quản trị trở xuống", TS. Seemantani Sharma cho biết. "Đối với Đông Nam Á và Nam Á, đây là cơ hội ngàn năm có một để thiết lập các chuẩn mực toàn cầu về quản trị các doanh nghiệp xanh, có thể được lồng ghép trực tiếp vào các chính sách khí hậu quốc gia".
Trong lĩnh vực công nghệ xanh, việc tập trung vào tốc độ mà thiếu quan tâm đến vấn đề quản trị chính là một cạm bẫy. Việc phát triển quá nhanh mà không có các biện pháp kiểm soát hoạt động có thể dẫn đến những thất bại thảm hại về quản trị hoặc ảnh hưởng đến uy tín sau này. Về mặt chính sách khí hậu, mỗi thất bại như vậy đồng nghĩa với việc bỏ lỡ một cơ hội giảm phát thải.
Quản trị tài sản trí tuệ
Trong cuộc đua giành vị trí dẫn đầu về công nghệ xanh, việc quản trị tài sản trí tuệ cũng quan trọng không kém các mục tiêu phát thải. Ấn Độ và một số quốc gia Đông Nam Á đang tích cực cạnh tranh để thu hút đầu tư sản xuất, nghiên cứu và phát triển. Nếu không có lộ trình sở hữu trí tuệ rõ ràng, các công ty khởi nghiệp có nguy cơ mất đi tài sản quý giá nhất của mình - các giải pháp công nghệ, ảnh hưởng đến đổi mới sáng tạo quốc gia.
Một quan niệm sai lầm phổ biến là những vấn đề liên quan đến bằng sáng chế, bí mật thương mại và các thỏa thuận cấp phép có thể giải quyết sau, khi đã ổn định về doanh thu. Tuy nhiên, việc chậm trễ trong các vấn đề sở hữu trí tuệ có thể dẫn đến nhiều nguy cơ. Nếu không tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, các giải pháp công nghệ xanh ở Đông Nam Á và Nam Á có thể bị sao chép tự do ra nước ngoài, ảnh hưởng đến doanh thu cũng như khả năng cạnh tranh quốc gia. Tình trạng này có thể khiến các doanh nghiệp e ngại trong đầu tư vào công nghệ xanh, làm chậm tiến trình thực hiện các cam kết khí hậu của các quốc gia.
Hiện nay, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) đang thúc đẩy xây dựng khuôn khổ sở hữu trí tuệ toàn cầu mạnh mẽ hơn cho các công nghệ xanh, bao gồm việc đẩy nhanh tiến độ nộp đơn xin cấp bằng sáng chế cho cácgiải pháp thân thiện với khí hậu thông qua các sáng kiến như WIPO GREEN. Những nỗ lực này đang tạo điều kiện cho các công ty khởi nghiệp xanh tiếp cận các thị trường lớn nhất thế giới. Thông qua các sáng kiến này, sở hữu trí tuệ trở thành một công cụ chiến lược giúp các doanh nghiệp mở rộng quy mô các giải pháp, bảo vệ lợi thế cạnh tranh và đảm bảo lợi ích của đổi mới sáng tạo xanh được phân bổ công bằng và hiệu quả.
"Có một thông điệp rất rõ ràng cho các công nghệ khởi nghiệp khí hậu châu Á - tốt nhất là nên sớm tuân thủ các chuẩn mực quản trị doanh nghiệp để đảm bảo tiếp cận thị trường và niềm tin của nhà đầu tư", TS. Seemantani Sharma nói. "Việc coi sở hữu trí tuệ và ESG là mối quan tâm thứ yếu khiến doanh nghiệp có nguy cơ bị loại khỏi những thị trường mà họ hướng tới".
Việc cân bằng giữa tốc độ mở rộng và kỷ luật quản trị là những yếu tố quyết định sự phát triển của các công ty khởi nghiệp xanh ở Đông Nam Á và Nam Á. Lợi thế cạnh tranh thực sự của các doanh nghiệp này sẽ là uy tín, khả năng phục hồi và niềm tin có được thông qua việc quản trị hiệu quả chứ không phải là mở rộng quy mô càng nhanh càng tốt.
"Tóm lại, các doanh nghiệp nên chú ý các vấn đề sau: Tích hợp ESG ở cấp hội đồng quản trị ngay từ đầu; Quan tâm đến việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ để bảo vệ sự đổi mới sáng tạo trên các thị trường xuyên biên giới; Mở rộng quy mô phù hợp với cấu trúc quản trị; Duy trì tính minh bạch với các nhà đầu tư và cơ quan quản lý ở mọi giai đoạn", TS. Seemantani Sharma nhận xét. "Đây là những yếu tố thiết yếu để xây dựng nền tảng vững chắc cho tương lai công nghiệp xanh của châu Á".
Nguồn: The Wire India, Thailand Business News
Bài đăng KH&PT số 1362 (số 38/2025)
Thanh An tổng hợp