 |
Ảnh: Af Ritzau. |
Mới đây, Ủy ban châu Âu đã tuyên bố mở cửa tài trợ cho các dự án nghiên cứu về công nghệ lưỡng dụng, đặc biệt trong toàn bộ chương trình Horizon Europe tiếp theo chứ không chỉ như đã thông báo trước đây của Hội đồng Đổi mới châu Âu (EIC). "Giống như tất cả các phần của ngân sách tương lai, Horizon sẽ được mặc định mở cho dự án nghiên cứu công nghệ lưỡng dụng", Ekaterina Zaharieva, ủy viên châu Âu phụ trách nghiên cứu và đổi mới, cho biết. "Sự phân chia giữa các nghiên cứu ứng dụng dân sự và quốc phòng thường chỉ mang tính hình thức, và chúng ta không thể bỏ lỡ tiềm năng của các nghiên cứu lưỡng dụng để giúp người dân châu Âu được an toàn hơn".
Bà đã trình bày chi tiết đề xuất của Ủy ban châu Âu về Chương trình khung tiếp theo với báo chí sau cuộc họp không chính thức với các bộ trưởng nghiên cứu EU tại Copenhagen vào giữa tháng bảy. Đây là lần đầu tiên một đại diện của Ủy ban châu Âu chính thức xác nhận là bãi bỏ quy định đã tồn tại 40 năm về hạn chế các dự án có ứng dụng quân sự trong các Chương trình Khung. Trước đó, châu Âu chỉ có một ngoại lệ cho dự án do Hội đồng Đổi mới châu Âu tài trợ.
Theo đề xuất mới, EIC sẽ hỗ trợ các công ty khởi nghiệp quốc phòng và công nghệ lưỡng dụng theo mô hình của Cơ quan Dự án nghiên cứu quốc phòng tiên tiến (DARPA) của Mỹ. Trụ cột hai của Chương trình Horizon Europe, vốn tài trợ cho nghiên cứu hợp tác, sẽ được xây dựng xung quanh bốn "cửa sổ" chính sách của Quỹ Cạnh tranh châu Âu (ECF), bao gồm một cửa sổ dành riêng an ninh, công nghiệp quốc phòng và không gian.
Ngân sách của Hội đồng đổi mới châu Âu sẽ được tăng gấp ba nếu Ủy ban châu Âu "trao quyền cho các nhà quản lý chương trình để hỗ trợ các dự án có rủi ro cao, lợi nhuận cao", Zaharieva cho biết, một lần nữa ám chỉ đến mô hình DARPA.
Tuy nhiên, không vì thế mà châu Âu quên đi các trụ cột nghiên cứu khác của Chương trình Khung. Bà Zaharieva nói thêm, "Chúng tôi sẽ tăng kinh phí nghiên cứu cơ bản, vì không thể có công nghệ chuyên sâu nếu không có kiến thức chuyên sâu và cũng không có khả năng cạnh tranh nếu không có khoa học đỉnh cao". Bà lấy ví dụ về ngành công nghiệp lượng tử, nơi châu Âu có cơ hội đóng vai trò dẫn đầu nhờ sự xuất sắc về khoa học cơ bản của mình.
Theo Christina Egelund, Bộ trưởng Bộ Giáo dục đại học và khoa học Đan Mạch, quốc gia hiện đang giữ chức Chủ tịch Hội đồng EU, các quốc gia thành viên rất vui mừng vì Ủy ban đã đưa ra một đề xuất rất tham vọng liên quan đến Chương trình khung Horizon Europe.
"Trong một thời gian, chúng tôi không biết liệu Horizon Europe có tương lai hay không, vì vậy chúng tôi thực sự vui mừng khi chương trình này vẫn tồn tại như một chương trình độc lập, và thậm chí còn vui mừng hơn nữa với ngân sách lớn và rất tham vọng", Egelund phát biểu trong buổi họp báo. Theo quan điểm của bà, ngân sách gia tăng là một tín hiệu rõ ràng và rất tích cực cho thấy khoa học và công nghệ sẽ được ưu tiên hàng đầu trong chương trình nghị sự khi giải quyết những thách thức mà châu Âu đang phải đối mặt.
Những lo ngại ban đầu
Việc đưa các dự án R&D công nghệ lưỡng dụng trong chương trình khung nghiên cứu tới đây của EU đang làm gia tăng lo ngại, theo một trong những thành viên nghị viện châu Âu tham gia đề xuất nói. Các lo ngại này bao gồm một tác động tiêu cực đến tự do học thuật và gia tăng tình trạng quan liêu trong việc tài trợ cho các dự án nghiên cứu.
Nguy cơ rủi ro này thậm chí rất lớn, bất chấp hứa hẹn sẽ tăng gấp đôi ngân sách nghiên cứu, theo René Repasi, một thành viên nghị viện người Đức trao đổi trong cuộc thảo luận về khung chương trình năm tới. "Câu hỏi ở đây là liệu sự gia tăng về ngân sách có phải là một món quà lớn, khi nó đến cùng những giới hạn về cách thức nghiên cứu trên thực tế", Repasi nói với Science|Business.
Với đề xuất mới, EIC sẽ có những tài trợ cho các startup công nghệ quốc phòng và công nghệ lưỡng dụng, trong khi các khung chương trình 2 của Horizon Europe, sẽ tài trợ cho các nghiên cứu hợp tác, bao gồm một ô tài trợ dành tiêng cho an ninh, công nghệ quốc phòng và vũ trụ. "Toàn bộ đề xuất này là sự cố gắng khai thác tối đa ngân sách dành cho quốc phòng của EU càng nhiều càng tốt", Repasi nói.
Tuy nhiên việc tài trợ cho các dự án có các ứng dụng quốc phòng và dân sự có thể phải trả giá, vì việc mở một cánh cửa cho quân sự có thể kích hoạt một loạt các biện pháp bổ sung, bao gồm giới hạn sự tham gia của quốc gia thứ ba, các yêu cầu bảo mật, các vấn đề pháp lý và các thủ tục giấy tờ rườm rà.
Điều này không chỉ đi ngược lại mong muốn đơn giản hóa các thủ tục liên quan đến tài trợ nghiên cứu của EU mà còn dẫn đến nguy cơ xung đột với ý tưởng coi nghiên cứu là kiến thức mở, được chia sẻ, nhằm thúc đẩy sự hợp tác.
Chỉ đạo và kiểm soát
Vượt ra ngoài vấn đề công nghệ lưỡng dụng, Repasi còn nêu lên lo ngại về "sự chồng chéo kỳ lạ" giữa Chương trình Khung và Quỹ Cạnh tranh châu Âu trong đề xuất của Ủy ban châu Âu. Sự chồng chéo này cho thấy một cách tiếp cận quá chặt chẽ và mang tính áp đặt từ trên xuống.
Ông cũng chỉ trích sự can thiệp của Ủy ban châu Âu trong quản trị các cơ quan độc lập như Hội đồng Nghiên cứu châu Âu (ERC) và Hội đồng đổi mới châu Âu (EIC). "Ủy ban châu Âu chắc chắn sẽ phải giải thích lý do tại sao lại muốn hạn chế quyền tự chủ của các cơ quan tự chủ về học thuật này", Repasi nói.
Trong khi đó, quyết định của Ủy ban về cơ cấu ngân sách chung sẽ có tác động rộng hơn đến các lĩnh vực khoa học khác, đặc biệt là khoa học xã hội, mà Repasi coi là "kẻ thất bại lớn" trong đề xuất này.
Nguồn: sciencebusiness
Bài đăng KH&PT số 1356 (số 32/2025)
Anh Vũ dịch