Bốc vác dưới nắng thời tiết nóng gần 40 độ C tại chợ đầu mối ở Thanh Hóa ngày 25/5/2026. Ảnh: Lê Hoàng
Nắng nóng lấy đi thu nhập của ai?
Nhiệt độ tăng thêm 1-2 độ C nghe có vẻ không nhiều trên biểu đồ khí hậu. Nhưng trong cuộc sống thường ngày của các nhóm lao động, khoảng chênh lệch ấy lại được cảm nhận rất khác nhau.
Nhiều nghiên cứu cho thấy năng suất lao động bắt đầu suy giảm đáng kể do nắng nóng cực đoan. Người lao động sẽ phải nghỉ nhiều hơn, làm chậm hơn, tránh khung giờ nóng, trong khi tiền công thường không tăng tương ứng. Trong khi các nhóm lao động trong nhà có thể tránh nóng bằng điều hòa, thì hàng triệu lao động ngoài trời như công nhân xây dựng, nông dân, tài xế xe ôm, công nhân vệ sinh hay lao động nhà xưởng vẫn phải làm việc dưới sức nóng hầm hập suốt nhiều giờ mỗi ngày. Có khoảng 20-35 triệu lao động như vậy ở Việt Nam [1].
Với họ, nắng nóng không chỉ là sự bất tiện mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, năng suất lao động và thu nhập. Khi đó, nhiệt độ cực đoan đang tạo ra bất bình đẳng nhiệt.
Báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) ước tính đến năm 2030, thế giới mất lượng giờ lao động tương đương 80 triệu việc làm toàn thời gian mỗi năm do căng thẳng nhiệt (stress nhiệt), đặc biệt ở những ngành nghề đòi hỏi hoạt động thể chất như xây dựng, nông nghiệp, vận tải và sản xuất công nghiệp. Điều đáng chú ý là những ngành nghề chịu ảnh hưởng nặng nhất cũng chính là khu vực tập trung nhiều lao động thu nhập thấp [2].
Ở Việt Nam, số giờ việc làm bị mất đi do căng thẳng nhiệt là 5,14%, tương đương hơn 3 triệu việc làm toàn thời gian mỗi năm. Nghĩa là, cứ 100 giờ lao động thì có hơn 5 giờ bị mất do tác động của nắng nóng cực đoan.
Với những người làm công ăn lương tháng, đây có thể chỉ là một sự suy giảm năng suất khó nhận thấy. Nhưng lao động làm công nhật hoặc theo cuốc xe nhìn thấy ngay được đó là phần thu nhập biến mất khỏi ví tiền vì nắng nóng.
Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature Climate Change năm 2025, sử dụng dữ liệu cấp địa phương của 130 quốc gia, cho thấy nhiệt độ tăng không chỉ đẩy thêm nhiều người vào cảnh nghèo đói mà còn nới rộng khoảng cách thu nhập.[3]
Trung bình, mỗi khi nhiệt độ toàn cầu tăng thêm 1 độ C, số lượng người nghèo (với chuẩn nghèo thu nhập là dưới 2,15 USD/ngày) có thể tăng từ 0,63 đến 1,18 điểm phần trăm, trong khi hệ số bất bình đẳng Gini tăng từ 1,3% đến 1,9%. Như vậy, sẽ có thêm 62-98 triệu người nghèo vào năm 2030 so với kịch bản không có biến đổi khí hậu.
Công bố trước đó vào năm 2023, của cùng nhóm tác giả, cũng cho thấy nhiệt độ toàn cầu tăng 1 độ C, thì tỷ lệ đói nghèo sẽ tăng 9.1%. Tác động này có thể ảnh hưởng đến những thành quả giảm nghèo phải mất nhiều năm mới có được. Để so sánh và hình dung rõ hơn về khó khăn do nắng nóng gây ra, có thể nhìn vào quá trình giảm nghèo của Việt Nam, chúng ta đã mất một thập niên mới giảm được 10% tỉ lệ nghèo.
Khó nhìn thấy trong các dữ liệu cấp quốc gia
Điều đáng chú ý là tác động này gần như bị che khuất trong các số liệu trung bình cấp quốc gia. Chỉ khi phân tích sự khác biệt ở cấp địa phương (tỉnh, thành), các nhà nghiên cứu mới thấy rõ rằng những khu vực nghèo hơn đang chịu thiệt hại nặng nề hơn nhiều so với các khu vực giàu hơn.
Những tác động làm suy giảm thu nhập thực tế nhưng không xuất hiện trên bảng lương là một dạng "chi phí ẩn". Nắng nóng cực đoan đang tạo ra một loại "chi phí khí hậu" mà người lao động phải gánh chịu thông qua năng suất thấp hơn, thời gian làm việc ngắn hơn và chi phí bảo vệ sức khỏe cao hơn.
Các dự báo khí hậu đều cho thấy Việt Nam sẽ phải đối mặt với nhiều ngày nắng nóng cực đoan hơn trong những thập kỷ tới. Không chỉ nhiệt độ trung bình tăng lên, số ngày nhiệt độ vượt ngưỡng nguy hiểm đối với sức khỏe và lao động cũng có xu hướng gia tăng. Các thành phố lớn còn chịu thêm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, khi bê tông, nhựa đường và mật độ xây dựng cao giữ nhiệt lâu hơn khu vực xung quanh.
Nếu xu hướng này tiếp diễn, bất bình đẳng nhiệt có thể trở thành một trong những biểu hiện rõ nét nhất của bất bình đẳng khí hậu tại Việt Nam.
Một gánh hàng rong ở Hà Nội trong ngày nắng nóng 25/5. Ảnh: Tùng Đinh
Nếu không có những chính sách thích ứng phù hợp - từ nâng cao chất lượng nhà ở giá rẻ, mở rộng khả năng tiếp cận các giải pháp làm mát tiết kiệm năng lượng đến quy hoạch đô thị nhằm giảm hiệu ứng đảo nhiệt, xây dựng các hệ thống y tế và cảnh báo sức khỏe do nhiệt độ cao - khoảng cách giữa các nhóm dân cư có thể ngày càng nới rộng.
Những người có thu nhập cao sẽ tiếp tục thích nghi. Ngược lại, những người có thu nhập thấp sẽ phải đối mặt với cái nóng ở mọi nơi: trên đường đi làm, tại nơi làm việc và cả khi trở về nhà.
Khi nhiệt độ tiếp tục tăng lên cùng với quá trình phát triển kinh tế, tác động của nắng nóng có thể trở thành một lằn ranh mới phân chia cơ hội sống, làm việc, sức khỏe và tích lũy của mỗi người.
Trong nhiều thập kỷ, bất bình đẳng thường được đo bằng thu nhập, tài sản hay cơ hội giáo dục. Nhưng trong một thế giới nóng lên, khả năng tránh nóng cũng đang trở thành một dạng tài sản. Và giống như nhiều loại tài sản khác, nó không được phân bổ đồng đều. Những người nghèo nhất thường là những người phải làm việc nhiều hơn dưới nắng, sống trong những không gian nóng hơn và có ít khả năng tự bảo vệ mình hơn trước các đợt nhiệt cực đoan.
--
Tài liệu tham khảo:
[1] Tổng cục thống kê, Báo cáo điều tra lao động việc làm 2024, trích số liệu về các nhóm lao động trong lĩnh vực: nông nghiệp, xây dựng, giao thông vận tải, bán hàng rong, lao động tự do v.v
[2] ILO (2019), Working on a Warmer Planet: The impact of heat stress on labour productivity and decent work, ISBN Web PDF: 9789221329688
[3] Dang, HA.H., Hallegatte, S., Nguyen, M.C.et al. (2025) Impacts of global warming on subnational poverty and inequality.Nat. Clim. Chang.16, 207–213 . https://doi.org/10.1038/s41558-025-02516-6