 |
Một phòng thí nghiệm ở Đại học Giao thông Thượng Hải. Nguồn: CC |
Ngày 15/11, tại Đại học Giao thông Thượng Hải, Trung Quốc, đã diễn ra một hội thảo kín về những động lực sẽ định hình lại các trường đại học đẳng cấp quốc tế vào những năm 2050. Tham gia thảo luận có hơn 20 học giả giàu kinh nghiệm cũng như những người mới bắt đầu sự nghiệp, đến từ một số nước châu Á, Vương quốc Anh và Bắc Mỹ.
Mặc dù quan điểm của họ rất khác nhau, nhưng nhìn chung họ đều chia sẻ cảm nhận rằng giáo dục đại học đang bước vào một giai đoạn đầy bất định, trong đó xung đột địa chính trị, những đảo lộn do công nghệ gây ra, áp lực nhân khẩu học và biến đổi khí hậu đang hội tụ để sắp xếp lại đời sống học thuật toàn cầu.
Các ý kiến tại hội thảo liên tục mô tả môi trường toàn cầu đang trở nên cứng rắn hơn, trong đó hợp tác nghiên cứu, việc di chuyển giữa các quốc gia của các tài năng học thuật và thậm chí cả việc lan truyền các ý tưởng ngày càng được xem xét qua lăng kính an ninh quốc gia.
Một học giả đã mô tả đây là "tâm lý Chiến tranh Lạnh", mặc dù có ý kiến lưu ý rằng trật tự thế giới hiện nay phân mảnh hơn nhiều. "Thế giới không còn chia thành hai khối cố định nữa," một học giả người Anh nhận xét. "Những gì chúng ta thấy hiện nay là một tập hợp các khối chồng lấn, cạnh tranh, hội tụ và tách rời theo những cách khó đoán định."
Hội thảo chỉ ra Mỹ và Canada là những nước quả quyết nhất trong việc nhìn nhận lại các trường đại học như những lỗ hổng an ninh tiềm ẩn, dẫn đến việc nhanh chóng thiết lập các cơ quan hành chính mới chuyên về "an ninh nghiên cứu". Những tiến triển này, một khi đã hình thành, sẽ không dễ bị đảo ngược. Mặc dù châu Âu cũng đang thắt chặt các chính sách an ninh nghiên cứu, các học giả nhận thấy các đại học châu Âu vẫn tương đối cởi mở hơn so với các đối tác Bắc Mỹ.
Cùng lúc đó, nhiều quốc gia ở châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latinh - thường được gọi là các nước không liên kết hay "vùng xám" - hiện có mức độ tự chủ chính trị và kinh tế cao hơn nhiều so với thế kỷ 20, cho phép họ đồng thời hợp tác với cả Trung Quốc lẫn phương Tây mà không cần phải xác lập liên minh rõ ràng. Bản đồ địa chính trị đang thay đổi này, theo một số học giả, nhiều khả năng sẽ tạo ra những mô hình "trường đại học đẳng cấp quốc tế" khác biệt theo từng khu vực vào những năm 2050.
Các siêu dự án AI do nhà nước hậu thuẫn
Trí tuệ nhân tạo được coi là động lực lớn thứ hai đang định hình lại giáo dục đại học toàn cầu.
Mặc dù đưa ra những dự đoán khác nhau, các học giả đều bày tỏ lo ngại về quy mô và hướng đi của các khoản đầu tư hiện nay. Nhiều ý kiến thảo luận tập trung vào các dự án AI khổng lồ được nhà nước hậu thuẫn, đặc biệt là sáng kiến "Stargate" của Mỹ, mà theo một số học giả, được coi là nỗ lực để đưa các nghiên cứu khoa học quan trọng ra khỏi trường đại học và tập trung vào các dự án do chính phủ và doanh nghiệp lớn kiểm soát.
Nếu sự thay đổi này diễn ra, nó có thể thách thức vai trò truyền thống của các trường đại học như những người bảo vệ kho tàng khoa học chung. Ngay cả những người nghi ngờ năng lực của trí tuệ nhân tạo cũng thừa nhận rằng công nghệ này đang đổi thay rõ rệt toàn bộ hệ thống nghiên cứu.
Một số học giả đề cập khoảng trống đạo đức ngày càng tăng. "Người ta bàn tán rất nhiều về những điều AI hứa hẹn", một học giả nhận xét, "nhưng lại rất ít bàn luận về việc sử dụng nó một cách có đạo đức và có trách nhiệm trong các trường đại học". Ông cho rằng nếu các trường đại học đẳng cấp quốc tế không dẫn dắt những cuộc thảo luận này, họ có nguy cơ bị "cướp cờ" bởi các doanh nghiệp hoặc cơ quan an ninh quốc gia.
Khí hậu và nhân khẩu học
Về lâu dài, biến đổi khí hậu và áp lực nhân khẩu học có thể sẽ định hình lại các trường đại học đẳng cấp quốc tế một cách sâu sắc hơn nữa. Xuyên suốt hội thảo, các học giả chỉ ra nước biển dâng, thời tiết cực đoan, thiếu an ninh lương thực và suy thoái sinh thái là những yếu tố sẽ tạo ra các nhu cầu giáo dục mới và biến đổi các mô hình di chuyển quốc tế của sinh viên, giảng viên, nhà nghiên cứu hoặc các chuyên gia.
Sự thay đổi nhân khẩu học, đặc biệt là ở Đông Á, đang làm trầm trọng thêm những áp lực này. Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc và một số khu vực châu Âu đang chứng kiến dân số trẻ giảm sút, khiến các trường đại học phải phụ thuộc nhiều hơn vào sinh viên quốc tế để ổn định tuyển sinh và năng lực nghiên cứu. Tuy nhiên, những căng thẳng địa chính trị, xu hướng hạn chế thị thực và tâm lý bài ngoại gia tăng ở một số quốc gia đang làm suy yếu niềm tin vào các điểm đến du học lớn.
Các mô hình mới
Bất chấp những thách thức nêu trên, các học giả không tin rằng mô hình đại học đẳng cấp quốc tế truyền thống sẽ sụp đổ. Thay vào đó, họ lập luận rằng các mô hình mới có khả năng xuất hiện. Theo các học giả châu Á, tương lai có thể mang đến những trường đại học có tầm ảnh hưởng toàn cầu, nhưng dựa trên tri thức và nhu cầu địa phương, thay vì theo khuôn mẫu Anh-Mỹ - với hệ thống tín chỉ, nghiên cứu tập trung vào xuất bản quốc tế, các khoa tự chủ, quản lý dựa trên hiệu quả, và mô hình học thuật độc lập - mà nhiều trường đại học trên thế giới thường tham chiếu.
Nhưng cũng có những hoài nghi về khả năng này, chỉ ra giáo dục đại học ngày càng bị tài chính hóa quá mức, và các trường đại học có nguy cơ bị điều khiển bởi logic lợi nhuận, thay vì tập trung vào sứ mệnh đa dạng như nghiên cứu, đào tạo nhân tài, phục vụ cộng đồng. "Chúng ta ngày càng đánh giá các trường đại học như thể chúng là các công ty niêm yết báo cáo lợi nhuận hằng quý", một học giả nhận xét. "Nếu xu hướng đó tiếp tục, trường đại học khó duy trì tất cả các sứ mệnh của mình."
Một số học giả thậm chí còn suy đoán rằng trong những thập kỷ tới, trường đại học ở một số quốc gia có thể theo đuổi việc niêm yết công khai hoặc áp dụng các cấu trúc bán thị trường để đảm bảo sự ổn định tài chính.
Vấn đề hợp tác tri thức được thảo luận sôi nổi nhất. Trong khi tiếc nuối rằng lý tưởng khoa học mở đang đánh mất dần niềm tin của cộng đồng, nhiều học giả thừa nhận các hình thức hợp tác sẽ ngày càng đa dạng, tùy theo khu vực, ngành học và bối cảnh chính trị. Hợp tác kỹ thuật số có thể mở rộng trong những lĩnh vực mà việc di chuyển trực tiếp bị hạn chế, mặc dù khó có thể thay thế hoàn toàn việc di chuyển xuyên biên giới của các nhà nghiên cứu.
Nhiều người nhấn mạnh tầm quan trọng của tự do học thuật và quyền tự chủ của các trường đại học. Họ cho rằng, nếu không có những yếu tố này, các trường đại học đẳng cấp quốc tế sẽ không thể duy trì các nghiên cứu cơ bản, vốn là nền tảng cho tiến bộ khoa học toàn cầu.
Sứ mệnh quốc gia, trách nhiệm toàn cầu
Hội thảo cũng đề cập một vấn đề nan giải kinh điển: làm thế nào các trường đại học có thể cân bằng giữa sứ mệnh quốc gia và trách nhiệm toàn cầu trong bối cảnh phải điều chỉnh phù hợp với các chiến lược công nghiệp quốc gia, chương trình nghị sự địa chính trị và các ưu tiên kinh tế. Một số học giả lưu ý rằng bản sắc kép này không phải là điều gì mới mẻ. Các trường đại học châu Âu thời trung cổ, mô hình Humboldt và trường đại học nghiên cứu Mỹ thời hậu chiến đều vừa là tài sản quốc gia vừa là tác nhân có tầm ảnh hưởng toàn cầu.
Các học giả nhắc nhiều đến tầm quan trọng của khả năng hành động và tạo ảnh hưởng ở các cấp độ - cá nhân, trường đại học, quốc gia, quốc tế. Họ lưu ý rằng ngay cả khi các chính sách quốc gia trở nên hẹp hòi, họ vẫn tiếp tục xây dựng niềm tin xuyên biên giới bởi họ tin vào khả năng tự chủ và quyền hành động của mình trong lĩnh vực học thuật.
Các nghiên cứu trường hợp điển hình từ Singapore, Canada và Trung Quốc cho thấy các trường đại học đẳng cấp quốc tế có thể, trong những điều kiện thuận lợi, vừa phục vụ phát triển quốc gia vừa có đóng góp ý nghĩa cho lợi ích chung toàn cầu. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi môi trường chính trị thuận lợi, nguồn tài chính bền vững và năng lực tự chủ mạnh mẽ.
Vai trò của các trường đại học trong việc hình thành đạo đức
Ý kiến từ các học giả trẻ đặc biệt nhấn mạnh rằng thế hệ mới đang trải nghiệm giáo dục đại học theo những cách hoàn toàn khác: sinh viên ngày càng dựa vào các công cụ AI để giải quyết các vấn đề hằng ngày, thậm chí nhiều hơn là dựa vào giảng viên hay gia đình.
Họ bày tỏ lo ngại trước thực tế nhiều sinh viên không còn kỳ vọng trường đại học đóng vai trò trung tâm trong việc hình thành các chuẩn mực đạo đức – một xu hướng có thể làm suy giảm khả năng của trường đại học trong việc nuôi dưỡng tinh thần công dân toàn cầu.
Các học giả trẻ nhấn mạnh, nếu các trường đại học đẳng cấp quốc tế muốn duy trì tầm ảnh hưởng, họ phải suy nghĩ lại cách nuôi dưỡng ý thức đạo đức, năng lực sống trong môi trường toàn cầu và trách nhiệm xã hội trong thế hệ sinh viên tương lai.
Nguồn:
https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20251118090159213
Bài đăng KH&PT số 1372 (số 48/2025)
Thạch Anh lược dịch