Gặp biến chứng và mất kiểm soát khi sinh là hai "nỗi sợ" lớn nhất và một trong số những nguyên nhân hình thành nỗi sợ là từ các câu chuyện "truyền miệng" của những người đi trước về việc sinh con.
 |
Nỗi sợ sinh con (Fear of Childbirth) là trạng thái lo lắng, sợ hãi hoặc hoảng sợ liên quan đến quá trình mang thai, chuyển dạ và sinh nở, đã tồn tại trong cộng đồng từ rất lâu và tiềm ẩn những ảnh hưởng đáng kể đến quá trình sinh con. Một nghiên cứu thực hiện tại Brazil công bố năm 2022 cho thấy, nỗi sợ sinh con có liên quan đến yêu cầu sinh mổ từ người mẹ, có liên hệ với việc gia tăng các kết cục sản khoa bất lợi khác như sinh non, chuyển dạ kéo dài, trầm cảm sau sinh, và căng thẳng sau sang chấn1.
Thực tế cho thấy trạng thái tâm lý này phổ biến ở đa số phụ nữ trên toàn cầu nhưng chưa được quan tâm đúng mức. Ở Việt Nam, điều đó còn đúng hơn: "nỗi sợ về việc sinh con là một yếu tố dễ bị bỏ qua trong quá trình chăm sóc sức khỏe sinh sản, đặc biệt là với những phụ nữ chưa từng mang thai." - Ths. Hồ Thị Thúy Hằng, nữ hộ sinh tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP. HCM, tác giả của "Phiên bản tiếng Việt của Thang đo Nỗi sợ sinh con: Một nghiên cứu chứng thực" vừa đăng trên tạp chí Sexual & Reproductive Healthcare2 chia sẻ.
Xuất phát từ chính nỗi lo của bản thân trước khi sinh con khi còn trẻ và chứng kiến nỗi lo của những sản phụ hằng ngày tới bệnh viện, Ths. Hồ Thị Thúy Hằng không chỉ lật mở một hiện tượng ít được chú ý đến trong sản khoa mà còn tìm kiếm câu trả lời cho trải nghiệm của riêng mình: Liệu nỗi sợ sinh con ở phụ nữ chưa từng mang thai có tồn tại, có rõ rệt? Nguyên nhân đến từ đâu? Liệu có cách nào để hóa giải nỗi sợ này?
Nỗi sợ sinh con ở phụ nữ
Từ xưa đến nay, mọi can thiệp y khoa cũng như các nghiên cứu về việc cải thiện sức khỏe, tâm lý khi sinh nở đều tập trung vào phụ nữ đang mang thai, nhưng nghiên cứu của Ths. Hồ Thị Thúy Hằng chỉ ra rằng, phụ nữ chưa từng mang thai bao giờ, thậm chí đang ở tuổi thanh thiếu niên rất cần được hỗ trợ. Bài báo của chị Thúy Hằng cho thấy, nỗi sợ sinh con hình thành từ khi người phụ nữ còn trẻ, trước rất lâu khi họ có con đầu lòng, và nỗi sợ đó là thật, rõ rệt và mạnh mẽ.
Nghiên cứu do Ths. Hồ Thị Thúy Hằng và cộng sự thực hiện sử dụng phiên bản tiếng Việt của "Thang đo Nỗi sợ sinh con trước khi mang thai" (V-CFPP) để "lượng hóa" nỗi sợ này. Thang đo này do Kathrin Stoll, Đại học British Columbia, Canada và cộng sự thiết kế và sử dụng lần đầu trong một nghiên cứu công bố năm 2016. Thang đo này đã được chứng minh độ tin cậy trên phụ nữ ở nhiều nước châu Âu, Mỹ và Canada. CFPP bao gồm 10 mục, bao gồm các nỗi sợ về cơn đau chuyển dạ, gặp biến chứng, sợ ảnh hưởng đến cơ thể và sợ em bé gặp vấn đề. Thông qua mạng xã hội, nhóm nghiên cứu đã thu được 500 câu trả lời đến từ nhóm phụ nữ từ 18-44 tuổi và chưa từng mang thai lần đầu.
Hiện nay giáo dục tiền sản tại Việt Nam mới chỉ tập trung vào nhóm phụ nữ mang thai, nghĩa là đang ở trong thai kỳ rồi. Nên có những lớp giáo dục tiền sản cho nhóm phụ nữ trước mang thai, bắt đầu từ độ tuổi học sinh phổ thông trung học, cho đến tuổi sinh lần đầu - dao động khoảng 35 tuổi. Ths. Hồ Thị Thúy Hằng |
Kết quả cho thấy, cả 10 mục trong bài kiểm tra đều thể hiện độ tin cậy cao, với hệ số dao động từ 0.75 đến 0.87. Điều này cho thấy cả 10 mục được khảo sát đều có ảnh hưởng tới nỗi sợ sinh con của phụ nữ. Đặc biệt, hai mục đạt được độ tin cậy cao nhất là "sợ gặp biến chứng trong quá trình chuyển dạ và sinh con" và "Lo sợ sẽ mất kiểm soát trong lúc chuyển dạ và sinh con".
Hai nỗi lo sợ này có lẽ xuất phát từ những câu chuyện được "rỉ tai" nhau qua nhiều thế hệ hơn là từ thực tế. Các thành viên trong gia đình thường truyền lại cho nhau những trải nghiệm đi sinh ám ảnh và khủng khiếp như những cơn đau dữ dội không ngừng, mất máu, trầm cảm sau sinh... "Đặc trưng văn hóa" này cũng góp phần lí giải một kết quả bất ngờ của nghiên cứu đó là người được gia đình, người thân, bạn bè đồng hành, còn có nỗi sợ sinh con lớn hơn cả những người không nhận được sự hỗ trợ, trái ngược hoàn toàn với những kết quả nghiên cứu trên thế giới. Sự hỗ trợ ở Việt Nam thường đi kèm với những câu chuyện thổi phồng về sinh đẻ. "Khi mình nhận được thông tin hỗ trợ từ gia đình mà thông tin đó lại tiêu cực, thì nỗi sợ lại dâng cao lên"- Ths. Hồ Thị Thúy Hằng giải thích.
Bản thân chính chị Thúy Hằng cũng không "thoát khỏi" tác động của những lời kể truyền miệng này, dẫu trực tiếp tham gia đỡ đẻ hàng chục ca mỗi ngày: "Có những sản phụ khi cơn đau đến thì hoảng loạn, la hét, mất kiểm soát. Bản thân tôi, dù là hộ sinh, cũng từng chịu ảnh hưởng bởi những câu chuyện tiêu cực, nên hiểu rõ nỗi sợ này,. Vì vậy, mình nghĩ nếu không có cách để ổn định tâm lý cho các bạn trẻ thì nỗi sợ của các bạn sẽ tăng lên với những thông tin tiêu cực này". Thực ra, những biến chứng trong thai kì thực ra rất hiếm gặp và phần lớn đều có thể theo dõi, xử lý. Còn những cơn đau chuyển dạ là hiện tượng bình thường để báo hiệu người mẹ tập trung vào các cơn rặn để đẩy con ra ngoài. Tuy vậy, với nỗi sợ thường trực được bồi đắp từ thời trẻ, phụ nữ thường dễ mất kiểm soát như hoảng loạn, la hét, khóc lóc quá mức khi chuyển dạ "có trường hợp sản phụ khi chuẩn bị sinh thì cơn đau đến rất dữ dội, mình cũng từng trải qua quá trình sinh rồi nên mình biết, nếu mình không kiểm soát tốt cơn đau thì mình sẽ dễ mất kiểm soát và mình làm gì mình cũng không biết nữa luôn." - Ths. Thúy Hằng kể lại.
Mục thể hiện độ tin cậy thấp nhất - tạm hiểu là nỗi sợ ít rõ rệt nhất là "sợ em bé gặp vấn đề". Theo Ths. Hồ Thị Thúy Hằng thì kết quả này không khó hiểu bởi "nghiệp vụ chăm sóc trước sinh đã được nâng cao. Trước đây, nếu cả thai kỳ chỉ có thể kiểm tra, siêu âm 1-2 lần thì hiện tại mình có thể đi khám thai, kiểm tra em bé định kỳ, nên nỗi sợ dành cho biến chứng của em bé cũng thấp hơn".
Ngoài ra, nghiên cứu cũng cho thấy những người có thu nhập thấp có xu hướng sợ hãi hơn so với người thu nhập cao. Bổ sung thêm cho kết quả này, Ths. Hồ Thị Thúy Hằng nói: "những người thu nhập thấp thì sẽ ít có cơ hội để tiếp xúc với các thông tin hơn, từ đó dễ thấy sợ hãi hơn. Thêm nữa, thu nhập thấp sẽ làm người ta không dám lập gia đình, sinh con do lo sợ không có đủ chi tiêu".
Làm sao để vượt qua những nỗi sợ?
Tuổi mang thai lần đầu của phụ nữ Việt Nam năm 2023 là 27.2, đã tăng thêm 2 tuổi so với tuổi mang thai lần đầu là 25.2 vào năm 2019. Tiếp theo đó vào năm 2024, tỷ suất sinh trung bình được xác định là 1.9- thấp hơn so với mức sinh thay thế 2.1. Mức sinh thay thế là mức sinh trung bình của mỗi phụ nữ để đảm bảo duy trì dân số ổn định, không tăng cũng không giảm. Ths. Hồ Thị Thúy Hằng cho rằng những con số này phần nào thể hiện rằng khi xuất hiện nỗi sợ sinh con, thay vì tìm cách để giảm thiểu tâm lý sợ hãi, phụ nữ lại lựa chọn né tránh, "họ sẽ vịn vào lý do sợ sinh để trì hoãn mang thai".
Để hóa giải những nỗi sợ sinh con, cách hữu hiệu nhất là chuẩn bị kiến thức vững vàng cho phụ nữ và trẻ em gái từ sớm, thậm chí là từ khi ngồi trên ghế nhà trường. Ths. Hồ Thị Thúy Hằng đánh giá "hiện nay giáo dục tiền sản tại Việt Nam mới chỉ tập trung vào nhóm phụ nữ mang thai, nghĩa là đang ở trong thai kỳ rồi mà thôi. Nên có những lớp giáo dục tiền sản cho nhóm phụ nữ trước mang thai, bắt đầu từ độ tuổi cấp ba, cho đến tuổi sinh lần đầu- dao động khoảng 35 tuổi".
ThS. Hồ Thị Thúy Hằng đề xuất nên đưa giáo dục tiền sản sớm vào trong cộng đồng, thậm chí ngay từ trường học. Các kiến thức cơ bản có thể được lồng ghép trong những tiết học giáo dục giới tính ở bậc trung học, hoặc triển khai qua các hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt cộng đồng, trung tâm y tế công cộng. "Khi phụ nữ đã bước vào thai kỳ, lúc đó các lớp tiền sản chuyên biệt như hiện nay sẽ tiếp nối, giúp họ chuẩn bị kỹ càng hơn cho hành trình sinh nở," chị bổ sung. Đồng thời, chị nhấn mạnh bà, mẹ và những phụ nữ lớn tuổi trong gia đình cũng cần được trang bị kiến thức chính xác để tránh vô tình gieo rắc những câu chuyện tiêu cực cho thế hệ trẻ.
Trong tương lai, Ths. Hồ Thị Thúy Hằng cũng tiết lộ sẽ tiếp tục tận dụng bộ công cụ CFPP để tiếp tục các nghiên cứu về nỗi sợ sinh con với nam giới. "Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng nỗi sợ sinh con ở nam giới cũng không hề kém cạnh so với nữ giới," chị chia sẻ. Theo chị, việc nhìn nhận nỗi sợ sinh con từ cả hai phía sẽ giúp có được bức tranh toàn diện hơn, từ đó xây dựng những can thiệp phù hợp và kịp thời cho cả phụ nữ và bạn đời của họ.
Tham khảo:
(1) https://journalrbgo.org/article/fear-of-childbirth-it-is-time-to-talk-about-it/
(2) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877575625000588#b0185
Bài đăng KH&PT số 1360 (số 36/2025)
Diễm Quỳnh