 |
Từ đặc thù kinh tế – xã hội của từng địa phương, mỗi hệ sinh thái khởi nghiệp hình thành với chiến lược và hướng đi riêng. Ảnh: UEH |
Trong bối cảnh đó, Bộ chỉ số đo lường hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo địa phương (viết tắt của Provincial Entrepreneurial Ecosystem Index - PEEI) ra đời, được kỳ vọng giúp từng địa phương tự đánh giá điểm mạnh yếu trong hệ sinh thái khởi nghiệp, so sánh và định hướng chính sách. PEEI do Trung tâm Hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo Quốc gia (NSSC) xây dựng, nhằm cung cấp một khung phân tích toàn diện, giúp các địa phương theo dõi tiến độ phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp, nhận diện điểm mạnh – điểm yếu, từ đó đề xuất giải pháp phù hợp.
Các địa phương có thể tự đánh giá, so sánh
Đánh giá năng lực của một hệ sinh thái khởi nghiệp không chỉ là đếm số lượng vườn ươm, quỹ đầu tư hay doanh nghiệp có bằng sáng chế. Ở tầng sâu hơn, đó là việc hiểu cách mạng lưới các tổ chức - doanh nghiệp, nhà đầu tư, trường đại học, chính quyền và cộng đồng đổi mới sáng tạo tương tác, tạo ra dòng chảy tri thức và nguồn lực nuôi dưỡng lẫn nhau.
PEEI kế thừa nhiều mô hình quốc tế [1] nhưng được điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh Việt Nam. PEEI có 50 chỉ số với tám trụ cột phản ánh hạ tầng hỗ trợ, chuỗi giá trị của khởi nghiệp sáng tạo, từ đầu vào (thể chế, vốn, hạ tầng) – quá trình (dịch vụ, kết nối) – cho đến kết quả khởi nghiệp (thị trường, kết quả) đem lại cách nhìn tổng thể về hệ sinh thái của từng địa phương. Các trụ cột được chấm theo thang 100 điểm và có trọng số ngang nhau, với mục tiêu đảm bảo bức tranh cân bằng, không để một chỉ số lấn át và làm sai lệch kết quả.
Với cách tính này, bộ chỉ số cho phép các địa phương so sánh, học hỏi, từ đó thúc đẩy tầm nhìn và sự cạnh tranh giữa các địa phương, nhất là những nơi đặt ra mục tiêu tăng trưởng nhanh và đang nỗ lực thu hút các nguồn lực trong nước cũng như quốc tế. Song song với đó, bộ chỉ số cũng giúp tăng cường các liên kết vùng, khi những địa phương gần nhau có thể đánh giá sự cộng hưởng và khác biệt thông qua các chỉ số để tìm kiếm cơ hội hợp tác.
Tuy nhiên, cũng như mọi bộ chỉ số ở Việt Nam, thách thức nhất khi xây dựng PEEI là dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống" để tính toán. Một số dữ liệu tính toán có thể được lấy từ những dữ liệu thống kê sẵn có của Tổng cục Thống kê, Bộ GD&ĐT, Bộ KH&CN, chỉ số PCI, chỉ số PAPI, chỉ số PII v.v... Tuy nhiên, vẫn còn thiếu nhiều dữ liệu, như thông tin về các dòng vốn đầu tư, số thương vụ, hoặc cảm nhận của doanh nghiệp khởi nghiệp trong và ngoài nước. Để các công cụ đo lường như PEEI thực sự phát huy hiệu quả, trong những năm tiếp theo, Việt Nam cần chuẩn hóa nguồn dữ liệu, bổ sung các chỉ số về đổi mới công nghệ và tăng cường năng lực phân tích dữ liệu cấp tỉnh.
Vì vậy, nhóm nghiên cứu phải thực hiện khảo sát và phỏng vấn để bù vào các khoảng trống dữ liệu này. Chất lượng khảo sát sẽ quyết định độ tin cậy của PEEI: nếu mẫu không đại diện hoặc câu hỏi chưa "chạm" đúng thực tiễn của hệ sinh thái, kết quả có thể bị nhiễu, chỉ số có thể phản ánh sai nhịp đổi mới sáng tạo của địa phương.
Kết quả ban đầu
Trong giai đoạn thử nghiệm (từ tháng 7 đến tháng 10/2025), nhóm nghiên cứu đã thu thập dữ liệu để tính toán chỉ số PEEI cho năm địa phương, bao gồm: TP. Hồ Chí Minh mới (TP.HCM + Bà Rịa – Vũng Tàu + Bình Dương); Đồng Tháp mới (Đồng Tháp + Tiền Giang); Đắk Lắk mới (Đắk Lắk + Phú Yên); Thừa Thiên Huế; Lai Châu.
Mỗi địa phương có một định vị kinh tế – xã hội khác nhau. Chẳng hạn, TP. Hồ Chí Minh xem mình là đầu tàu kinh tế, tài chính và công nghệ của cả nước, đồng thời hướng tới vai trò trung tâm logistics – hàng hải quốc tế. Vì thế, hệ sinh thái khởi nghiệp tại đây tập trung cao độ vào các ngành như Fintech, dịch vụ số, công nghệ logistics và sản xuất công nghệ cao.
Trong khi đó, Đồng Tháp định hướng phát triển kinh tế nông nghiệp thuận thiên, kết hợp du lịch sinh thái và kết nối vùng. Điều này kéo theo sự hình thành của một hệ sinh thái khởi nghiệp đặc trưng, nổi bật ở các lĩnh vực như AgriTech, FoodTech, công nghệ phục vụ quản lý và tiếp thị du lịch sinh thái, cùng những giải pháp sáng tạo giải quyết các thách thức về biến đổi khí hậu, sạt lở và xâm nhập mặn.
Khi áp dụng thử nghiệm bộ tám trụ cột, những điểm mạnh – yếu của từng địa phương hiện lên khá rõ trên biểu đồ mạng nhện (radar chart). Chẳng hạn, Thừa Thiên Huế có lợi thế ở trụ cột Vốn con người (75 điểm) và Thể chế (72 điểm), nhưng lại "khựng" ở Thị trường (58 điểm) và Tài chính (60 điểm). Nói cách khác, tỉnh sở hữu nền tảng học thuật tốt, tinh thần khởi nghiệp cao và sự cam kết mạnh từ lãnh đạo, nhưng vẫn thiếu điều kiện để bứt phá do quy mô thị trường nhỏ và nguồn vốn đầu tư mạo hiểm giai đoạn sớm còn hạn chế.
Một hướng đi phù hợp cho Huế là định vị mình như một "Cổng Công nghệ Di sản" ("Heritage-Tech Gateway") bằng cách tận dụng tối đa lợi thế về văn hóa – di sản để thu hút vốn từ bên ngoài cho các dự án công nghệ văn hóa, du lịch thông minh. Đồng thời, chính quyền phải thử nghiệm các cơ chế mua sắm công ưu tiên cho các startup trong lĩnh vực Heritage Tech và Smart Tourism nhằm tạo thị trường ban đầu và động lực tăng trưởng.
Một đánh giá tương tự cũng được áp dụng với Lai Châu - một tỉnh miền núi điển hình. Lai Châu không có bất kỳ một trụ cột vượt trội nào về hệ sinh thái khởi nghiệp, và các điểm yếu lớn nằm ở Thể chế (45 điểm), Tài chính (42 điểm) và Kết quả khởi nghiệp (35 điểm). Trong trường hợp tỉnh muốn cải thiện hệ sinh thái khởi nghiệp của mình, khuyến nghị trọng tâm là "Nâng cao khả năng cơ bản". Nghĩa là Lai Châu cần bắt đầu từ những điều tối thiểu: củng cố thể chế, giảm chi phí giao dịch cho doanh nghiệp, đảm bảo chất lượng hạ tầng cơ bản để có thể kích hoạt tinh thần doanh nhân lần đầu ở những người trẻ muốn thử sức khởi nghiệp ngay trên quê hương mình.
Những viên gạch cụ thể đầu tiên mà Lai Châu có thể làm là triển khai một chương trình "giảm tải 0 đồng" để đơn giản hóa thủ tục hành chính, đảm bảo tính năng động của chính quyền địa phương; và mở các lớp huấn luyện tư duy khởi nghiệp cơ bản (mindset), tập trung vào các mô hình kinh doanh tạo tác động xã hội ở vùng khó khăn.
Biểu đồ radar so sánh tổng hợp giữa các tỉnh, thành mới theo 8 trụ cột PEEI (thang điểm 100, các trụ cột có trọng số ngang nhau). Nguồn: Nhóm nghiên cứu, tháng 10/2025.
Nhóm nghiên cứu đã đưa ra các đánh giá chi tiết trong thử nghiệm mô phỏng với năm địa phương đầu tiên, bao gồm cả những phân tích cụ thể về chiến lược phát triển khởi nghiệp, lộ trình cải thiện và các nhóm giải pháp cải thiện trụ cột cho từng hệ sinh thái.
Khung chỉ số PEEI cùng các kết quả mô phỏng ban đầu này sẽ chính thức được công bố tại Ngày hội Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia TECHFEST Việt Nam, tổ chức ở Hà Nội vào giữa tháng 12/2025. Tại sự kiện, nhóm nghiên cứu sẽ mời các địa phương đăng ký tham gia đo lường. Dữ liệu chi tiết do các địa phương cung cấp sẽ giúp kết quả đo lường sát thực tế hơn và hỗ trợ phân tích chỉ số PEEI chuyên sâu theo nhu cầu vận hành từng vùng.
Trong các năm tới, NSSC dự kiến công bố thường niên kết quả tính toán bộ chỉ số PEEI. Kinh nghiệm quốc tế chỉ ra rằng, trong quá trình thực hành, tỷ trọng của các trụ cột, nhóm chỉ số có thể được điều chỉnh khi cần để phản ánh những thay đổi trong hệ sinh thái khởi nghiệp và môi trường kinh doanh.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ, việc áp dụng bộ chỉ số này sẽ giúp Việt Nam theo dõi chính xác hơn mức độ trưởng thành của hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo ở mỗi tỉnh thành, qua đó hỗ trợ mục tiêu phát triển nền kinh tế tri thức và đổi mới sáng tạo bền vững tại từng địa phương.
Nhóm nghiên cứu:
Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN
Hoàng Thị Hải Yến
Viện Chính sách và Quản lý, ĐHQGHN
Đỗ Hương Lan
Trung tâm Hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo quốc gia (NSSC)
Lê Toàn Thắng
Trung tâm hỗ trợ Đổi mới sáng tạo, Cục Đổi mới sáng tạo
Nguyễn Võ Hưng, Phan Xuân Linh, Nguyễn Thị Phương Mai, Nguyễn Hà Thị Quỳnh Trang
Trung tâm Đào tạo và Hỗ trợ phát triển thị trường công nghệ, Cục Khởi nghiệp và DN công nghệ
Trần Đạo Hạnh
Trung tâm Đổi mới sáng tạo, Khởi nghiệp và Chuyển giao công nghệ, Trường ĐH Công nghiệp TP. HCM
Phạm Thị Hồng Phượng
Trung tâm Hỗ trợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo Đà Nẵng
Võ Đức Anh
*Nhóm nghiên cứu trân trọng cảm ơn Bộ Khoa học và Công nghệ đã tạo điều kiện thuận lợi trong quá trình thực hiện hoạt động nghiên cứu xây dựng phương pháp đánh giá thực trạng và định hướng phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo địa phương.
[1] Gồm Global Innovation Index (GII) của WIPO, Global Startup Ecosystem Report (GSER) của Startup Genome, Global Entrepreneurship Monitor (GEM), Global Startup Ecosystem Index (GSEI) của StartupBlink, đến OECD Entrepreneurship Framework hay ASEAN Innovation Roadmap 2025.
| Tám trụ cột đánh giá hệ sinh thái khởi nghiệp địa phương PEEI kế thừa kinh nghiệm từ nhiều mô hình quốc tế và được điều chỉnh cho phù hợp với thực tế Việt Nam. Bộ chỉ số gồm 8 trụ cột: + Thể chế: Đánh giá mức độ thông thoáng của chính sách, sự năng động của chính quyền, chi phí gia nhập thị trường. + Vốn xã hội: Đánh giá niềm tin, tinh thần khởi nghiệp, sự kết nối và hợp tác trong cộng đồng khởi nghiệp. + Vốn con người: Đo lường trình độ học vấn, tư duy khởi nghiệp, năng lực R&D, số lượng sáng chế vai trò của doanh nhân sáng lập nhiều công ty và mức độ cam kết của lãnh đạo địa phương với hoạt động khởi nghiệp. + Hạ tầng: Đánh giá vai trò của hạ tầng số, hạ tầng chung và không gian sáng tạo. + Tài chính: Phản ánh khả năng tiếp cận vốn tín dụng và vốn đầu tư mạo hiểm – vốn là một trong những điểm nghẽn lớn nhất của hệ sinh thái. + Dịch vụ hỗ trợ: Vườn ươm, huấn luyện, dịch vụ khoa học công nghệ, các hoạt động kết nối. + Thị trường: Quy mô thu nhập, cơ hội xuất khẩu, khách hàng lớn và mua sắm công. + Kết quả khởi nghiệp: Tỷ lệ startup, việc làm mới, giá trị vốn hóa. |
Bài đăng KH&PT số 1371 (số 47/2025)
Nhóm nghiên cứu NSSC