 |
Các công ty khởi nghiệp có năng lực quản trị tốt hơn sẽ giành được niềm tin của nhà đầu tư, thu hút vốn và mở rộng quy mô bền vững hơn. |
Yếu kém trong quản trị khởi nghiệp
Đầu tháng 9/2025, các công tố viên Jakarta đã bắt giữ ba nghi phạm trong vụ bê bối tham nhũng và rửa tiền trị giá 25 triệu USD liên quan đến các quỹ đầu tư tại công ty khởi nghiệp nông nghiệp TaniHub. Vụ việc khiến toàn bộ hệ sinh thái khởi nghiệp của Indonesia chấn động, bộc lộ các vấn đề quản trị, vì có liên quan đến hai công ty đầu tư mạo hiểm lớn thuộc doanh nghiệp nhà nước: BRI Ventures do Ngân hàng Rakyat Indonesia sở hữu, và MDI Ventures thuộc tập đoàn Viễn thông Telkom Indonesia.
TaniHub không phải là vụ gian lận khởi nghiệp duy nhất ở khu vực Đông Nam Á trong những năm gần đây. Cuối năm ngoái, công ty khởi nghiệp nuôi trồng thủy sản eFishery, được SoftBank và công ty đầu tư nhà nước Temasek của Singapore tài trợ, đã bị tố cáo gian lận tài chính. Kết quả điều tra cho thấy doanh thu của eFishery đã bị thổi phồng gấp năm lần trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 9/2024.
Những vụ bê bối khởi nghiệp đã giáng đòn mạnh vào hoạt động thu hút vốn đầu tư mạo hiểm. Theo báo cáo của DealStreetAsia, vốn đầu tư mạo hiểm tại Indonesia chỉ đạt 80 triệu USD trong nửa đầu năm nay, giảm mạnh so với mức 200 triệu USD trong cùng kỳ năm 2024. Tổng vốn đầu tư năm 2024 chỉ đạt 440 triệu USD, giảm 95% so với mức 9,44 tỷ USD vào năm 2021. "Mùa đông công nghệ ở Indonesia và khu vực Đông Nam Á bị ảnh hưởng bởi các vấn đề quản trị, dẫn đến tình trạng thiếu vốn cho các startup giai đoạn sau", Rudiantara, cựu Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Indonesia, hiện là cán bộ cấp cao tại Quỹ Phát triển quản trị Indonesia, nhận xét.
Việc các công ty khởi nghiệp đầy hứa hẹn nhưng lại sụp đổ bất ngờ không phải là điều hiếm gặp. Có vô vàn lý do đằng sau - sản phẩm không phù hợp với thị trường, hoặc không có thị trường, công ty hết tiền, hoặc vấn đề quản trị yếu kém, thiếu giám sát hoặc có giao dịch gian lận trong nội bộ công ty. Tuy nhiên, thất bại đau đớn nhất của các công ty khởi nghiệp và ảnh hưởng nhiều nhất đến hệ sinh thái là thất bại do vấn đề quản trị và giám sát. Chẳng mấy ai nhớ đến việc một công ty nào đó phải đóng cửa do hết vốn hoặc không tìm được sản phẩm phù hợp với thị trường, nhưng hầu như mọi người luôn nhớ rõ câu chuyện về những công ty khởi nghiệp gian lận và các nhà đầu tư bị lừa.
Sự tổn hại về danh tiếng không chỉ tác động đến bản thân công ty khởi nghiệp mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ hệ sinh thái. "Những vụ bê bối như của eFishery đã khiến các nhà đầu tư trở nên thận trọng hơn", Yvan Goudard, chuyên gia truyền thông và xây dựng thương hiệu, tác giả cuốn Startup Dot Comms: The Communication Blueprint for Startups, nhận xét. "Các công ty không có lộ trình lợi nhuận rõ ràng đang mất dần khả năng tiếp cận vốn, và sự cạnh tranh để thu hút đầu tư giờ đây phụ thuộc rất nhiều vào uy tín".
Henry Chambers, Giám đốc điều hành bộ phận tranh chấp và điều tra của Alvarez & Marsal tại Hồng Kông, cho biết số lượng yêu cầu mà họ tiếp nhận tăng lên đáng kể trong lĩnh vực khởi nghiệp, đặc biệt ở Đông Nam Á. Gần đây, họ đã tuyển dụng một chuyên gia điều tra gian lận cấp cao để hỗ trợ khách hàng là các nhà quản lý quỹ. "Trước đây, chúng tôi thường làm việc với các luật sư, nhưng bây giờ chúng tôi nhận được yêu cầu trực tiếp từ các công ty tư nhân. Nhờ vụ eFishery, hiện nay chúng tôi nhận được nhiều yêu cầu hơn, đặc biệt là từ các công ty đầu tư mạo hiểm".
Mặc dù hệ sinh thái khởi nghiệp Đông Nam Á vẫn thu hút cả nhà đầu tư trong khu vực và quốc tế, song các vụ bê bối gần đây đã nhấn mạnh tầm quan trọng của quản trị khởi nghiệp. Những thách thức như báo cáo sai lệch dữ liệu bán hàng hoặc sai sót trong hoạt động tài chính cho thấy những lỗ hổng trong giám sát cũng như sự tham gia của hội đồng quản trị.
"Những sự cố này vẫn xảy ra trên thế giới chứ không chỉ giới hạn ở khu vực Đông Nam Á, song đây là lời nhắc nhở về tầm quan trọng của quản trị khởi nghiệp đối với tăng trưởng bền vững và niềm tin của nhà đầu tư", Jecky Pelaez, đối tác về đầu tư, pháp lý và tuân thủ tại Kickstart Ventures, nhận xét. "Các công ty khởi nghiệp có năng lực quản trị tốt hơn sẽ giành được niềm tin của nhà đầu tư, thu hút vốn và mở rộng quy mô bền vững. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh bất ổn kinh tế khiến thị trường biến động và việc huy động vốn ngày càng khó khăn hơn".
Những giải pháp linh hoạt
Để khắc phục vấn đề này, vào tháng bốn năm nay, Hiệp hội Đầu tư mạo hiểm và tư nhân Singapore (SVCA) đã dẫn đầu một sáng kiến với sự tham gia của các đối tác tại Malaysia (MVCA), Thái Lan (TVCA), Việt Nam (VPCA) và Indonesia (Amvesindo) để xây dựng "Lộ trình trưởng thành" (Maturation Map), một dạng cẩm nang hướng dẫn các công ty khởi nghiệp và nhà đầu tư xử lý các vấn đề quản trị. "Chúng ta phải giải quyết tình trạng này một cách toàn diện và cụ thể, chứ không chỉ nói rằng cần phải nâng cao năng lực và để mọi người tự mày mò", Shane Chesson, Phó Chủ tịch của SVCA, cho biết.
Lộ trình này gồm năm trụ cột chính. Thứ nhất, các nhà đầu tư cần chủ động giám sát nhiều hơn, bao gồm kiểm tra tài chính thường xuyên và sử dụng các biện pháp công nghệ để theo dõi những gì đang diễn ra theo thời gian thực. Thứ hai, xây dựng hội đồng quản trị tốt hơn với các thành viên tích cực tham gia và dành thời gian, công sức cho công ty khởi nghiệp. Thứ ba, tăng cường tính minh bạch. Thứ tư, thiết lập cơ chế tố giác, tạo điều kiện thuận lợi cho nhân viên phản ánh khi có vấn đề. Và thứ năm, khuyến khích các cơ quan quản lý tham gia nhiều hơn khi cần thiết, càng sớm càng tốt. "Một điều thú vị của cách tiếp cận này là coi quản trị là yếu tố giúp các công ty thành công, chứ không chỉ là một gánh nặng phải tuân thủ", Jecky Pelaez nói.
Tuy nhiên, không thể có một giải pháp quản trị phù hợp cho tất cả các công ty khởi nghiệp. "Sau nhiều năm đầu tư và làm việc với các công ty khởi nghiệp, chúng tôi nhận thấy rằng những gì hiệu quả với công ty này có thể hoàn toàn thất bại ở công ty khác", Jecky Pelaez cho biết. "Một công ty khởi nghiệp gồm một nhóm ba người xây dựng một ứng dụng di động không cần mức độ giám sát giống như một công ty công nghệ tài chính xử lý hàng triệu giao dịch. Một công ty khởi nghiệp mở rộng sang các quốc gia mới phải đối mặt với những rủi ro khác với một công ty chỉ tập trung vào một thị trường duy nhất".
Do vậy, quản trị khởi nghiệp cũng cần một mức độ linh hoạt nhất định. Theo Jecky Pelaez, các công ty khởi nghiệp cần nhận biết các nhu cầu quản trị tùy thuộc vào giai đoạn phát triển của công ty. Chẳng hạn, các công ty khởi nghiệp giai đoạn đầu có thể tập trung vào việc thiết lập các báo cáo và kiểm soát cơ bản. Các công ty khởi nghiệp ở giai đoạn trưởng thành hơn, đặc biệt là những công ty trong các ngành được quản lý chặt chẽ, có thể cần giám sát chặt chẽ và minh bạch hơn. "Ưu điểm của ‘Lộ trình trưởng thành’ là nó nhận ra những nhu cầu khác nhau của các công ty khởi nghiệp tùy thuộc vào mức độ trưởng thành của họ, và đưa ra các khuyến nghị cũng như các phương pháp tiếp cận phù hợp với từng đối tượng khác nhau", Pelaez giải thích.
Bên cạnh các giải pháp, tính chính trực của người sáng lập cũng là một yếu tố quan trọng. "Các giải pháp quản trị dù tinh vi đến đâu, cũng không thể kiểm soát được sự chính trực của người sáng lập", Jecky Pelaez nói. Tính chính trực của người sáng lập thường chỉ thực sự bộc lộ khi chịu áp lực, và sự thiếu hụt tính chính trực có thể khiến những cơ chế quản trị tốt nhất cũng trở nên kém hiệu quả. Do vậy, các nhà đầu tư cần chú ý đến việc gắn kết sâu sắc và liên tục với đội ngũ sáng lập và ban quản lý, chứ không chỉ giám sát giao dịch.
"Hệ sinh thái khởi nghiệp Đông Nam Á vẫn còn rất nhiều tiềm năng. Nhưng điều này chỉ có thể phát huy khi chúng ta coi quản trị khởi nghiệp là một trách nhiệm chung và phải thực hiện liên tục", Jecky Pelaez nhận xét. "Bằng cách ứng dụng các mô hình quản trị linh hoạt, đặt tính chính trực của người sáng lập lên hàng đầu cùng sự tham gia mạnh mẽ của các nhà đầu tư mạo hiểm, chúng ta có thể chuyển đổi quản trị từ một gánh nặng thành một lợi thế cạnh tranh. Điều này sẽ tạo ra các startup Đông Nam Á trong kỷ nguyên mới dựa trên niềm tin, sự minh bạch và xây dựng giá trị theo thời gian".
Nguồn: E27, Tech Node, Nikkei Asia
Bài đăng KH&PT số 1365 (số 41/2025)
Thanh Bình tổng hợp