 |
Tương truyền nhà toán học Pythagoras đã nghiên cứu và phát triển thần số học. Nguồn: Tagesspiegel |
Toán học là một lĩnh vực quan trọng, thậm chí còn được coi là nền tảng của nhiều ngành khoa học. Nhưng bạn có biết nó có thể giúp chúng ta tiên đoán tương lai? Đó là điều mà những người ủng hộ thần số học tin tưởng. Họ cho rằng các con số liên quan đến tên và ngày sinh có thể tiết lộ những sự thật sâusắc về tính cách và vận mệnh của mỗi người.
Thoạt nhìn, thần số học có vẻ khá giống khoa học - nó chứa các con số, và bắt nguồn từ Pythagoras - nhà toán học nổi tiếng người Hy Lạp với định lý mang tên ông. Do vậy, nhiều người cho rằng thần số học không thể chỉ là một thứ huyền bí vô nghĩa như chiêm tinh học, mà là một khoa học chính thống.
Thần số học bắt nguồn từ đâu?
Thần số học là ngành nghiên cứu ý nghĩa huyền bí của các con số và những tác động của chúng đến cuộc sống con người. Bất chấp những ý kiến cho rằng Pythagoras đã sáng tạo ra thần số học, có nhiều bằng chứng cho thấy con người đã liên hệ những điều thần bí với toán học trước Pythagoras. Nhưng các quy tắc phổ biến nhất của thần số học hiện nay có thể bắt nguồn từ Pythagoras và những người theo trường phái của ông, chẳng hạn như ý nghĩa ẩn sau mỗi con số, và giá trị số được gán cho mỗi chữ cái trong bảng chữ cái.
Tuy nhiên, không phải mọi thứ Pythagoras sáng tạo ra đều đúng. Chẳng hạn như, Pythagoras và những người theo trường phái của ông cho rằng "số năm tượng trưng cho công lý" chỉ dựa trên cảm giác chứ không có căn cứ khoa học. Hay Pythagoras lại cho rằng "tất cả các số chẵn là nữ và tất cả các số lẻ là nam"? Rõ ràng điều này rất vô lý.
Một số người tôn sùng thần số học cho rằng thần số học đã trường tồn qua 2500 năm. Thực ra, ý tưởng về thần số học gần như đã lụi tàn cho đến cuối thế kỷ 19. Thần số học hiện nay tiên đoán bản chất huyền bí của con người bằng những phép toán đơn giản - hầu hết những người tin vào thần số học cho rằng nó dựa vào "sự rung động" của các con số.
Sự khác biệt giữa khoa học và ngụy khoa học
Cách hiệu quả nhất để phân biệt giữa khoa học và ngụy khoa học là kiểm tra ý tưởng/mô hình có đáp ứng phương pháp khoa học hay không. Về cơ bản, chúng ta đang tìm kiếm một giả thuyết có thể được kiểm chứng một cách khách quan nhất, từ đó có thể dùng để đưa ra những dự đoán chính xác về thế giới.
Chẳng hạn như thuyết tiến hóa, giả thuyết ở đây là các sinh vật khác nhau đã tiến hóa qua hàng triệu năm. Chúng ta có thể kiểm chứng giả thuyết này bằng cách sử dụng carbon phóng xạ để xác định tuổi của hóa thạch; và theo giả thuyết này (đến nay vẫn đúng), hóa thạch của thỏ sẽ không xuất hiện ở thời kỳ Tiền Cambri.
Tương tự, nếu áp dụng tiêu chuẩn này cho thần số học, giả thuyết có lẽ là việc cộng các con số liên quan đến ngày sinh và tên của bạn sẽ tiết lộ điều gì đó về tính cách, số phận... của bạn. Nhưng liệu giả thuyết này có thể được kiểm chứng một cách khách quan không?
Việc thiết kế thử nghiệm không khó: chỉ cần tính toán số ngày sinh và số tên của một mẫu người, sau đó xem xét độ chính xác của kết quả tiên đoán. Tuy nhiên, vấn đề ở đây là kết quả nhận được sẽ thay đổi tùy theo văn hóa và hệ cơ số được chọn.
"Hạn chế lớn nhất của thần số học là nó dựa trên hệ đếm do con người sáng tạo gọi là hệ thập phân, cho phép mọi người đếm các vật thể theo nhóm 10, thay vì một số duy nhất", Tracy V. Wilson của HowStuffWorks nhận xét. "Tuy nhiên, đây không phải là hệ đếm duy nhất. Các bộ lạc bản địa ở Úc, New Guinea, châu Phi và Nam Mỹ đã phát triển các hệ thống đếm theo cặp. Một số xã hội cũng sử dụng hệ cơ số 12 và hệ cơ số 60, mà chúng ta vẫn sử dụng để xem giờ".
Vấn đề này không xảy ra với toán học. Ví dụ, chu vi của một hình tròn chia cho đường kính của nó sẽ luôn bằng số Pi, bất kể áp dụng hệ cơ số nào. Trong khi đó, ngày sinh chỉ dùng hệ thập phân và chỉ sử dụng lịch Gregory của phương Tây.
Hơn nữa, nhiều người sử dụng các tên khác nhau trong những bối cảnh khác nhau. Không ít người thường được gọi bằng biệt danh thay vì tên chính thức. Hoặc có người lại đổi tên trong một giai đoạn nào đó của cuộc đời.
Vấn đề tiếp theo là chọn lựa hệ quy đổi nào để chuyển chữ cái thành con số. Bên cạnh hệ thống của Pythagoras, có rất nhiều phương pháp quy đổi chữ cái thành con số khác như phương pháp Agrippan, phương pháp Chaldean, chữ số Hy Lạp, chữ số Do Thái...
Dù vượt qua tất cả những vấn đề này, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để kiểm tra độ chính xác của giả thuyết thần số học?
Một số người đã tìm cách trả lời câu hỏi trên. Năm 2017, một nghiên cứu đã tính toán số ngày sinh của hơn 800 người đoạt giải Nobel.
"Do rất hiếm người đạt được thành tựu như vậy, nên thần số học của những người đoạt giải Nobel phải khác với những người bình thường. Nếu thần số học là đúng, thì sự phân bố số ngày sinh của những người đoạt giải Nobel sẽ khác biệt đáng kể so với thông thường", theo bài báo. "Ngoài ra, chúng tôi cho rằng các hạng mục giải thưởng khác nhau (hóa học, kinh tế, văn học, y học, hòa bình và vật lý) sẽ đòi hỏi những khả năng khác nhau. Do đó, chúng tôi dự kiến sẽ tìm thấy sự khác biệt trong phân bố số ngày sinh giữa các hạng mục giải thưởng".
Tuy nhiên, kết quả không như dự đoán. Bài báo lưu ý rằng "sự phân bố số ngày sinh của tất cả những người đoạt giải Nobel không khác biệt đáng kể so với thông thường. Điều này cho thấy không có quy luật đặc biệt nào trong số ngày sinh của những người đoạt giải Nobel".
Tại sao nhiều người thấy thần số học chính xác?
Khả năng kiểm chứng là một cách phổ biến để phân biệt giữa khoa học và ngụy khoa học. Trong đó, người ta sẽ xem xét lý thuyết hoặc giả thuyết có thể bị bác bỏ về mặt logic với bằng chứng thực nghiệm hay không.
Đơn cử giả thuyết "tất cả thiên nga đều màu trắng" được coi là "chân lý" ở châu Âu và châu Á trong nhiều thế kỷ. Sau đó, vào năm 1667, lý thuyết này đã bị bác bỏ: nhà thám hiểm người Hà Lan Willem de Vlamingh trở thành người châu Âu đầu tiên nhìn thấy thiên nga đen ở Úc, chứng minh giả thuyết này sai.
Khả năng kiểm chứng - cùng với tâm lý học con người, là chìa khóa để hiểu tại sao nhiều người thấy thần số học chính xác. Giả sử theo thần số học, con số chủ đạo của bạn là số 1, những người ủng hộ thần số học cho biết số 1 thể hiện bạn là một người độc lập, nhưng có thể cô đơn; đôi khi che giấu sự bất an đằng sau vẻ ngoài mạnh mẽ; một người có khả năng lãnh đạo bẩm sinh, nhưng lại thiếu sự hỗ trợ của bạn bè và gia đình.
Nhiều người thấy ý nghĩa của những con số rất đúng với bản thân mình. Có phải thần số học đã đúng? Tuy nhiên, đây là hiệu ứng Barnum - hiện tượng xảy ra khi người ta tin rằng mô tả tính cách chỉ đúng với riêng mình, song thực ra đó là những mô tả mơ hồ có thể đúng với bất kỳ ai.
Cũng giống như ngụy khoa học nói chung, thần số học giành được niềm tin của nhiều người không phải vì nó đúng về mặt khoa học. Rốt cuộc, với những người theo đuổi bộ môn này, điều quan trọng nhất là họ cảm thấy nó đúng với bản thân họ.
Nguồn: IFL Science,
The Skeptic’s Dictionary
Bài đăng KH&PT số 1360 (số 36/2025)
Ngọc Mai tổng hợp