 |
Các hợp đồng tài trợ bị hủy chủ yếu rơi vào những lĩnh vực không nằm trong ưu tiên của chính quyền như y học, môi trường, và khoa học xã hội - hành vi. Ảnh: katleho Seisa/Getty Images |
Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Hoa Kỳ (NASEM) đang buộc phải bước vào một cuộc tái cấu trúc lớn nhất từ trước đến nay, sau khi chính phủ liên bang đột ngột rút khoản tiền tài trợ cho hơn 50 dự án. Theo Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia (NAS) Marcia McNutt, cú sốc này buộc NASEM phải làm một việc bất đắc dĩ: cắt giảm nhân sự cơ hữu, giải tán một số hội đồng chuyên gia, và tổ chức lại toàn bộ hoạt động xoay quanh những chủ đề rộng thay vì các lĩnh vực hẹp như trước.
Nhưng với những nhà khoa học đang tham gia vào các hội đồng và đội ngũ nhân sự của Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia (NRC), cánh tay phải đắc lực của NASEM, những thay đổi này là một đòn giáng nặng nề. Họ e ngại rằng khi mạng lưới chuyên gia bị thu nhỏ và nhân sự sụt giảm, NASEM sẽ khó duy trì uy tín và tiếng nói của mình trong các vấn đề mà chính phủ đề nghị họ đánh giá, từ dinh dưỡng đến ngăn chặn phổ biến vũ khí hạt nhân.
"Điều tôi lo nhất là làm sao duy trì được cả năng lực chuyên môn lẫn kinh nghiệm làm việc với các cơ quan tài trợ trong lúc đang khủng hoảng tài chính," William Bonvillian, Phó chủ tịch một ủy ban thường trực về vật liệu và sản xuất quốc phòng, người có nhiều kinh nghiệm tham gia các hội đồng tương tự, nói. "Đó mới là thách thức thật sự."
Bà McNutt, người đồng thời là Chủ tịch NRC, lại nhìn thấy cơ hội trong biến động. "Tôi thật sự vui vì chúng tôi đã xóa bỏ được các rào chắn chia cắt theo từng chuyên ngành," bà nói. "Cách tổ chức mới sẽ giúp xử lý các vấn đề thật sự trong đời sống, từ sức khỏe con người đến thúc đẩy khoa học và công nghệ."
Kể từ khi Tổng thống Donald Trump nhậm chức, các hợp đồng tài trợ bị hủy chủ yếu rơi vào những lĩnh vực không nằm trong ưu tiên của chính quyền mới. "Các mảng bị ảnh hưởng nặng nhất gồm y học, môi trường, và khoa học xã hội - hành vi," Gregory Symmes, Giám đốc điều hành NASEM, cho biết.
Theo sơ đồ tổ chức mới công bố tháng sáu, năm ban chuyên môn trước đây được gộp vào hai trung tâm lớn: Trung tâm Sức khỏe, Con người và Không gian sống (CHPP) và Trung tâm Thúc đẩy Khoa học và Công nghệ (CAST). Nếu trước đây mỗi ban vận hành tới cả chục hội đồng thường trực, thì mỗi trung tâm mới chỉ còn quản lý 5 hoặc 6 đơn vị.
"Vài hội đồng hiện nay sẽ phải ‘hoàn thành nốt sứ mệnh và dừng hoạt động’," một người phát ngôn NASEM xác nhận, nhưng từ chối cung cấp danh sách chi tiết.
Việc thu gọn bộ máy hành chính giúp NRC tinh giản số nhân sự từ 1.200 xuống còn 1.000 người. Theo NASEM, khoảng 120 người bị sa thải, số còn lại nghỉ việc hoặc nghỉ hưu sớm. Ông Symmes cho biết hoạt động cắt giảm có thể vẫn tiếp tục nếu chính phủ tiếp tục rút thêm các nguồn tài trợ.
Ông Alan Leshner, người đứng đầu ủy ban cố vấn mới cho CHPP, cho rằng mô hình vận hành mới hiệu quả hơn nhưng ông hy vọng nó không đánh mất tính đa dạng mà các hội đồng từng có trước đây. Bức tranh tương lai sẽ hiện ra rõ hơn khi NASEM công bố thành viên ủy ban cố vấn của CAST, do bà Julia Phillips, nguyên lãnh đạo cấp cao tại Phòng thí nghiệm Quốc gia Sandia, đứng đầu.
Trong suốt quá trình quyết định người nào nên được giữ lại, bà McNutt ưu tiên những người có khả năng làm việc đa lĩnh vực. "Chúng tôi vẫn cần bao phủ toàn bộ các chủ đề như trước, chỉ là không cần nhiều người đến vậy," bà nói. "Và chúng tôi cần một đội có thể linh hoạt di chuyển giữa các mảng, tùy theo nguồn tài trợ."
Tuy nhiên, một số quản lý chương trình bị cho nghỉ việc dù các dự án họ phụ trách vẫn tiếp tục được rót tiền nói rằng NASEM chưa từng cho họ một lời giải thích. "Dự án của tôi vẫn còn nguyên, chỉ khác là tôi không còn được giữ vị trí phụ trách nữa," một nhân viên kỳ cựu nhận thông báo sa thải vài tuần trước kể lại. "Cả sếp tôi, lẫn các sếp cấp cao hơn, đều chẳng hay biết chuyện gì cho tới khi chính tôi nói cho họ."
Một ủy ban thường trực về thống kê quốc gia đã mất hơn một nửa trong số bảy nhân viên của mình, dù nguồn tài trợ cốt lõi vẫn được giữ nguyên. "Các hoạt động của chúng tôi vẫn như vậy," Chủ tịch ủy ban, nhà kinh tế học Katharine Abraham của Đại học Maryland, nói. "Điều tôi thật sự muốn biết là NASEM có còn muốn duy trì công việc của chúng tôi hay không."
Trong khi đó, các chủ đề phù hợp với ưu tiên của chính quyền Trump - như điện hạt nhân, an ninh quốc gia, trí tuệ nhân tạo - vẫn được giữ nguyên hoặc tăng tài trợ. NRC vừa lập một ủy ban thường trực mới do Bộ Quốc phòng tài trợ để nhận diện các công nghệ mới có tiềm năng ứng dụng quân sự. Hai chương trình lớn, gồm Chương trình Nghiên cứu Vùng Vịnh và Hội đồng Nghiên cứu Giao thông, cũng không bị ảnh hưởng nhờ có được nguồn tài trợ ổn định.
Nguồn tài trợ tư nhân cũng đang góp phần lấp chỗ trống. Chẳng hạn, Quỹ Gates vừa quyết định tài trợ cho Hội đồng Giáo dục Khoa học Toán học trong ba năm. Và vào tháng năm, gia đình ông Philip Needleman, cựu thành viên NAS và Viện Hàn lâm Y học Quốc gia, người vừa qua đời năm ngoái - đã tặng NASEM 20 triệu USD để duy trì hỗ trợ cho mạng lưới các nhà khoa học trẻ và tăng năng lực thực hiện các báo cáo nhanh về những vấn đề cấp bách.
Dẫu vậy, rủi ro vẫn ở đó. "Còn chuyện cắt mạnh chi phí mà NRC tính cho chính phủ để thực hiện các nghiên cứu; các cáo buộc từ Quốc hội cho rằng chúng tôi có biểu hiện thiên vị; và bản thân các cơ quan vốn tài trợ cho chúng tôi đang bị siết chặt ngân sách," một nhân sự kỳ cựu nói. Người này đề nghị giấu tên vì không được phép phát ngôn thay mặt NASEM.
Theo bà McNutt, việc tái cơ cấu sẽ không ảnh hưởng tới các bộ báo cáo thập niên định hướng ưu tiên cho từng lĩnh vực khoa học - sản phẩm có sức nặng nhất của NRC. Bà Margaret Kivelson, nhà vật lý không gian và là chủ tịch Hội đồng Nghiên cứu Không gian, cũng đồng tình với ý kiến này. Hội đồng của bà sẽ được gộp vào đơn vị mới về Hàng không - Không gian
- Thiên văn trong CAST. Điều khiến bà lo lắng là bức tranh tài chính rộng hơn: "Nguồn tài trợ của chúng tôi phụ thuộc gần như hoàn toàn vào NASA. Và ở đó thì có cả một danh sách dài những điều đáng lo đang diễn ra".
Giữa tất cả những bất định ấy, bà McNutt và bà Symmes cho rằng cần thời gian để hoàn thiện việc tái cấu trúc. "Chúng tôi xem đây là bản nháp đầu tiên. Nếu cần phải chỉnh sửa, chúng tôi sẽ điều chỉnh," bà McNutt nói.
Tuy nhiên, bà sẽ rời vị trí Chủ tịch NAS vào tháng 6/2026. Người kế nhiệm - nhà sinh học tiến hóa Neil Shubin (Đại học Chicago) - sẽ phải tiếp quản một bộ máy đang chuyển động và có thể phải đưa ra những quyết định khó khăn hơn nữa.
Nguồn: Science
Bài đăng KH&PT số 1372 (số 48/2025)
Hà Trang dịch