Nhà miễn dịch học Zelig Eshhar bắt đầu hành trình tìm hiểu về hệ thống miễn dịch của con người từ những năm 1960, trong thời gian học tiến sĩ tại Viện Khoa học Weizmann ở Rehovot, gần Tel Aviv (Israel). Tại đây, ông tập trung vào tế bào T, một loại tế bào máu trắng có khả năng chống lại vi khuẩn và bệnh tật.
Tế bào T chống lại được mầm bệnh nhờ một thụ thể nằm trên nó và liên kết với các phân tử của kẻ xâm nhập ngoại lai. Mối ràng buộc này lại kích hoạt cơ chế tiêu diệt của tế bào T, nó sẽ xóa sổ tế bào ngoại lai. Ví dụ, khi một virus xâm nhập vào tế bào của cơ thể thì quá trình xóa sổ này sẽ diễn ra.
Nhưng không phải lúc nào tế bào T cũng hoạt động như vậy. "Cơ chế mà thụ thể của tế bào T phát hiện các phân tử lạ trong các tế bào ung thư và liên kết với chúng không phải rất hiệu quả. Vì thế, các tế bào ung thư thường trốn tránh được chúng và sinh sôi nảy nở trong cơ thể", TS. Eshhar cho biết.
Vậy, làm thế nào để cải thiện khả năng nhắm mục tiêu của tế bào T?
Giải pháp của TS. Eshhar là tạo ra những kháng thể nhắm mục tiêu vào các phân tử đặc trưng của tế bào ung thư. Bằng cách kết hợp những kháng thể đó với tế bào T, ông có thể tạo ra một thứ lai tạo là tế bào T thụ thể kháng nguyên thể khảm (CAR-T). Nó có thể tóm lấy các protein gọi là kháng nguyên, thứ xuất hiện trong các tế bào ung thư. TS. Eshhar đã chia sẻ công lao cho công trình đổi mới này với nữ kỹ thuật viên Waks và nghiên cứu sinh Gideon Gross. Cả ba người đều được ghi tên trong bằng sáng chế CAR-T.
Bước nhảy vọt CAR-T của TS. Eshhar là khoa học cơ bản đằng sau các liệu pháp miễn dịch được Cục quản lý thực phẩm và dược phẩm Mỹ (FDA) chấp thuận từ năm 2017 để điều trị các bệnh ung thư máu như bệnh bạch cầu lymphoblastic cấp tính, u lympho không Hodgkin và bệnh đa u tủy xương. Các thử nghiệm lâm sàng nhỏ dùng liệu pháp CAR-T để chữa trị ung thư buồng trứng và ung thư đại trực tràng cũng cho thấy kết quả hứa hẹn, theo Viện Ung thư Quốc gia Mỹ.
"Có một mối liên hệ trực tiếp giữa TS. Eshhar và những liệu pháp này. Chính Eshhar là người đầu tiên cho thấy điều này khả thi", TS. Dan Littman, nhà miễn dịch tại Trung tâm y tế Đại học New York (NYU Langone Health), đưa ra nhận định trong một cuộc phỏng vấn.
Trong một ví dụ về các khả năng mà liệu pháp miễn dịch CAR-T mang lại, một nghiên cứu được đăng vào đầu tháng 6/2025 trên tạp chí Ung thư Lâm sàng báo cáo rằng 32/97 bệnh nhân đa u tủy xương (với họ liệu pháp miễn dịch là cách điều trị cuối cùng) thấy rằng bệnh ung thư của họ biến mất và duy trì thuyên giảm sau năm năm. Liệu pháp này là sản phẩm của công ty Công nghệ sinh học Legend Biotech. Người bệnh sẽ được truyền các tế bào màu trắng của chính họ, những tế bào này được lấy ra và chỉnh sửa để tấn công tế bào ung thư.
Các chuyên gia ung thư cho biết các liệu pháp CAR-T đã cứu sống sinh mạng của hàng ngàn người mắc bệnh ung thư máu.
 |
Zelig Eshhar (1941-2025) Nguồn: Viện Khoa học Weizmann |
Điều thú vị là định hướng ban đầu của TS. Eshhar không phải là y học mà là khoa học và tự nhiên – niềm đam mê mà ông ấp ủ khi làm người nuôi ong tại kibbutz (mô hình trang trại cộng đồng, trong đó các xã viên cùng làm việc và phân chia thu nhập theo nguyên tắc bình quân). Ông đã rời kibbutz để đi học về nông nghiệp tại Rehovot.
Sau một năm, ông chuyển sang ĐH Hebrew ở Jerusalem, tại đây ông lấy bằng cử nhân về sinh học và bằng cử nhân về hóa sinh. Trong thời gian học tiến sĩ, ông làm việc trong phòng thí nghiệm của nhà miễn dịch học người Israeli Michael Sela và tiếp tục học sau tiến sĩ tại ĐH Harvard dưới sự dìu dắt của nhà miễn dịch học đoạt giải Nobel Y Sinh Baruj Benacerraf – người phát hiện ra sức mạnh của phản ứng miễn dịch ở mỗi người nằm dưới sự kiểm soát của một nhóm gene.
Tại đây, TS. Eshharbắt đầu tập trung vào ung thư làm mục tiêu của tế bào T.
"TS. Benacerraf phát hiện ra một phân tử đặc trưng tiêu biểu cho tế bào ung thư, và ông ấy muốn hiểu được nó. Đấy là nhiệm vụ của tôi, và tôi nổi danh khi thành công bởi vì trước đó không có ai làm được".
TS. Eshhar quay lại Viện Weizmann làm nghiên cứu viên vào năm 1976 và trở thành nhà khoa học cấp cao vào năm 1979, phó giáo sư vào năm 1987 và lên chức giáo sư vào năm 1994. Ông làm chủ nhiệm khoa miễn dịch học ở đây trong hai giai đoạn: 1995-1998 và 2002-2005.
Một bài báo đăng trên tạp chí về CAR-T mà ông viết vào năm 1989 và một bài giảng sau đó đã gây ấn tượng với Steven Rosenberg - trưởng ngành giải phẫu của Viện Ung thư Quốc gia. Ông đã mời TS. Eshhar tới đây vào năm 1991 để giúp nâng cao nghiên cứu của viện về liệu pháp miễn dịch.
Cộng tác với TS. Patrick Hwu, nghiên cứu viên chính, TS. Eshhar dùng mô hình CAR-T cho các tế bào ung thư buồng trứng ở chuột. Điều này đã dẫn tới một thử nghiệm lâm sàng.
"Nhắc đến CAR-T là phải bắt đầu với Zelig. Và lần đầu tiên chúng ta sử dụng công nghệ đó cho bất kỳ loại ung thư nào là ở Ung thư Quốc gia", TS. Hwu cho biết, ông hiện là Chủ tịch Trung tâm Ung thư Moffitt ở Tampa (Mỹ).
TS. Eshhar tiếp tục tập trung vào nghiên cứu CAR-T cùng các chủ đề khác tại Viện Weizmannvà tại Trung tâm Y học Sourasky ở Tel Aviv. Năm 2017, ông nói với Thời báo Israel rằng mình muốn cải thiện CAR-T "đặc thù cho một số loại ung thư nhất định" và việc sử dụng nó trong cuộc chiến chống lại các bệnh tự miễn.
TS. Littman tại Trung tâm y tế Đại học New York cho biết nơi đây đã xuất hiện một số thành công trong các cuộc thử nghiệm lâm sàng sử dụng liệu pháp CAR-T trong điều trị các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ và xơ cứng bì và ông nhận định "tất cả đều bắt nguồn từ nghiên cứu của Eshhar".
Ông nhận được Giải Khoa học Sự sống của Israel vào năm 2015và vào năm 2024 nhận Giải thưởng Quốc tế Gairdner của Canada, vinh danh những nghiên cứu cải thiện sức khỏe con người.
Năm 2013,Viện Weizmann cấp phép sử dụng bằng sáng chế của công nghệ CAR-T cho Công ty Công nghệ sinh học Kite Pharma. Sau đó, dựa trên công nghệ của TS. Eshhar, công ty này đã phát triển hơn 10 liệu pháp để điều trị nhiều căn bệnh ung thư khác nhau.
Tuy nhận được nhiều giải thưởng quan trọng, song TS. Eshhar cho rằng: "Giải thưởng thực sự của tôi là cứu sống mạng người. Người ốm yếu trở nên khỏe mạnh là điều quan trọng hơn bất kỳ giải thưởng tiền mặt, vinh dự hoặc hào quang nào".
Nguồn: nytimes.com, timesofisrael.com
Bài đăng KH&PT số 1369 (số 45/2025)
Anh Thơ tổng hợp