 |
Tổng thống Donald Trump ký sắc lệnh về khoa học tiêu chuẩn vàng vào tháng 5/2025.Ảnh: McNamee/Getty Images |
Các cơ quan khoa học Mỹ đang bắt đầu soạn thảo các kế hoạch của mình để thích ứng với kêu gọi của Tổng thống Mỹ Donald Trump về khoa học tiêu chuẩn vàng. Nhìn bề ngoài, kế hoạch này chủ yếu là những nỗ lực nhằm thúc đẩy việc có thể truy cập dữ diệu và tái tạo kết quả nghiên cứu thuận lợi hơn. Tuy nhiên, các nhà khoa học và chuyên gia về chính sách khoa học nói vớiNaturelà nội dung của kế hoạch này đã mở cánh cửa cho sự can thiệp chính trị trong khoa học.
Cơ quan Quản lý Thuốc và Thực phẩm Mỹ (FDA) có thể tạo điều kiện cho một quan chức do Trump bổ nhiệm tham gia hoàn thiện chính sách mới, bao gồm cả những quy định về vi phạm liêm chính khoa học. Trong quá khứ, trách nhiệm của những nhiệm vụ này tại các cơ quan liên bang nhìn chung là do các công chức dân sự thực hiện, những người mà xuất phát điểm thường là nhà khoa học được tuyển dụng theo chuyên môn.
Các nhà nghiên cứu trao đổi vớiNaturerằng các kế hoạch này không thiện chí, khi chỉ ra thứ ngôn ngữ trong hai sắc lệnh của chính quyền. Sắc lệnh gần nhất, ban hành vào ngày 7/8/2025 tố cáo các khoản tài trợ cho khoa học trong thời gian qua cho những nhà khoa học "thúc đẩy chủ nghĩa Marx, tuyên truyền chiến tranh chống giai cấp và những lý tưởng chống Mỹ khác". David Michaels, một nhà dịch tễ học ở ĐH George Washington từng đảm trách vị trí về y tế công cộng ở các nhiệm kỳ trước, nói. Một nhà khoa học làm việc cho chính phủ xin ẩn danh vì sợ bị trả thù, cho rằng thứ ngôn ngữ bao biện cho khoa học tiêu chuẩn vàng được sử dụng để biện minh cho việc cắt giảm ngân sách mà Nhà Trắng đề xuất vào đầu năm nay.
Người phát ngôn Bộ Năng lượng Mỹ Ben Dietderich đã phản hồi câu hỏi của Nature về việc có phải chính quyền Trump đang sử dụng chính sách tiêu chuẩn vàng để làm xói mòn khoa học Mỹ không. "Không giống như những chính quyền trước lạm dụng quá trình khoa học để thúc đẩy chương trình nghị sự chính trị của họ, chính quyền Trump đang đưa nước Mỹ trở lại với tiêu chuẩn vàng của khoa học là thúc đẩy những đối thoại mở dựa trên thực thật và sẽ cho phép đưa Mỹ trở thành người dẫn dắt toàn cầu trong đổi mới khoa học", Dietderich nói trong một thông cáo.
Tước quyền của các nhà khoa học
Trong suốt nhiệm kỳ của Tổng thống Joe Biden, các cơ quan liên bang thiết kế những chính sách thúc đẩy liêm chính khoa học để bảo vệ các nhà nghiên cứu và ngăn sự can thiệp chính trị vào khoa học.
Trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Trump (2017-2021), chính phủ của ông đã loại bỏ một số nhà khoa học khỏi các ủy ban tư vấn khoa học. Vào tháng năm vừa qua, sau bốn tháng trở lại nắm quyền đầu tiên, Trump đưa ra một sắc lệnh thay thế chính sách minh bạch khoa học của người tiền nhiệm và cho đó là một "mất mát niềm tin khoa học". Sắc lệnh này được gọi là cải cách cho khoa học "minh bạch, nghiêm chỉnh và có tác động". Sắc lệnh thứ hai tập trung vào quá trình xét duyệt tài trợ của chính phủ cho khoa học Mỹ thông qua các cơ quan của chính phủ. Cả hai sắc lệnh đều kêu gọi những người được tổng thống bổ nhiệm được quyền tham gia vào quá trình cải cách và có thể tước quyền của các nhân viên chính phủ và nhà khoa học trong những vấn đề liên quan đến khoa học.
Các chính sách khoa học của FDA, Viện Sức khỏe Quốc gia (NIH) và Quỹ Khoa học Quốc gia (NSF) tập trung vào các mục tiêu lớn và các ý tưởng cải thiện chất lượng khoa học. Nhiều đề xuất của họ phản chiếu các nỗ lực đảm bảo cho tính có thể tái thực hiện kết quả nghiên cứu và minh bạch. Kế hoạch của NSF bao gồm một bảng chứng tỏ 14 trong số 23 hoạt động được đề xuất là nhằm thực thi sắc lệnh của Trump đang được tiến hành. Tài liệu của NIH miêu tả nhiều sáng kiến đã được bắt đầu trước nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump như một cuộc kêu gọi cộng đồng khoa học đề xuất những cách làm đủ sức khuyến khích các nhà khoa học công bố những kết quả nghiên cứu thất bại hoặc phát hiện vô nghĩa để giúp cộng đồng có thể loại trừ những nghiên cứu không cần thiết hoặc có thể gợi mở một giả thuyết, một phương pháp luận mới.
Sự xâm nhập của chính trị
Nhưng một số thành viên của các cơ quan khoa học không tin vào việc làm theo sắc lệnh của tổng thống lại làm tăng cường sức mạnh của khoa học Mỹ. "Tôi cho là nó sẽ làm chính quyền Mỹ chính trị hóa khoa học bằng việc dán nhãn nghiên cứu mà chính quyền không thích là ‘không đạt tiêu chuẩn vàng’" một thành viên NIH ẩn danh cho biết.
Ví dụ kế hoạch của DOE cảnh báo việc phụ thuộc vào "những giả định và kịch bản vô cùng khó xảy ra hoặc thận trọng" khi sử dụng kết quả khoa học trong những quyết định chính sách. Thứ ngôn ngữ này trùng khớp với câu từ trong sắc lệnh đầu tiên của Trump, vốn chỉ trích các cơ quan sử dụng một kịch bản khí hậu tiêu chuẩn mà theo sắc lệnh, "bao gồm những giả định khó có thể xảy ra" về những phát thải tương lai. Vào tháng bảy, một báo cáo của DOE đã đề cập đến lợi ích của carbon dioxide và giảm bớt nguy cơ rủi ro của biến đổi khí hậu, trái ngược với những nhận thức chung về khoa học.
Các sắc lệnh của Trump cho rằng mục tiêu là ‘phục hồi’ khoa học; trên thực tế, chính quyền đang làm xói mòn khoa học, theo Maryam Zaringhalam, một nhà sinh học phân tử và Giám đốc Chính sách của Trung tâm khoa học mở tại Washington DC. Cô sợ hãi những người được bổ nhiệm vào các vị trí quan trọng sẽ tận dụng chính sách mới để đưa ra những câu hỏi về nghiên cứu mà họ không thích, ví dụ như các nghiên cứu vaccine mRNA do NIH tài trợ hay khoa học khí hậu tại Cơ quan Bảo vệ môi trường (EPA).
Các nhà khoa học và các chuyên gia chính sách cho rằng các chính sách khoa học tiêu chuẩn vàng được công bố như một điểm khởi đầu cho một tương lai bất định
Sẽ mất nhiều thời gian để các cơ quan chính phủ bổ nhiệm các vị trí giám sát các chính sách đó và hoàn thiện các quy trình giám sát mọi thứ, từ quyết định tài trợ đến đạt ra câu hỏi về liêm chính khoa học.
Theo Zaringhalam là nhiều chính sách mới có vẻ hợp lý bề ngoài nhưng thực ra không đủ sức ngăn chặn chính quyền Trump thao túng khoa học. Hành động quan trọng hơn lời nói, cô nói. "Cần xem xem trên thực tế các cơ quan này làm gì và làm như thế nào để tuân thủ các nguyên tắc khoa học tiêu chuẩn vàng".
Bài đăng KH&PT số 1360 (số 36/2025)
Anh Vũ dịch từ Nature