 |
Các nhà khoa học lo ngại các chính sách mới sẽ ảnh hưởng trầm trọng tới nghiên cứu. |
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ban hành một sắc lệnh hành pháp mở rộng (EO) cho phép tập trung hóa quyền lực và đảo ngược quá trình Chính phủ Mỹ vẫn thường áp dụng hàng thập kỷ để trao tài trợ cho nghiên cứu khoa học. Nếu được thi hành, những người được bổ nhiệm vào các vị trí chính trị - không phải là công chức sự nghiệp, bao gồm cả nhà khoa học – có thể có quyền kiểm soát các khoản tài trợ, từ những hồ sơ đề xuất ban đầu đến khâu bình duyệt cuối cùng.
Sắc lệnh mới EO mang tên "Cải thiện sự giám sát tài trợ liên bang", cho phép những người đứng đầu mỗi cơ quan Mỹ được bổ nhiệm vào một vị trí có thể xây dựng một quy trình xét duyệt tài trợ làm "tăng cường những ưu tiên chính trị của tổng thống". Các quy trình xét duyệt này là nhằm không chỉ không rót tài trợ cho các nghiên cứu thúc đẩy "các giá trị đi ngược lại với giá trị Mỹ" mà còn ưu tiên tài trợ cho những tổ chức nghiên cứu cam kết đạt được kế hoạch của Trump về "khoa học đạt tiêu chuẩn vàng", một kế hoạch được khoác lên bằng những lo ngại về tính liêm chính trong nghiên cứu, bao gồm cả việc rút lại những hồ sơ quan trọng và việc không thể tái thực hiện được nghiên cứu khoa học, khiến công chúng mất niềm tin vào khoa học. Nó cũng cáo buộc cựu Tổng thống Joe Biden lạm dụng bằng chứng khoa học trong khi xây dựng các chính sách công về biến đổi khí hậu, hướng dẫn chính sách sức khỏe công cộng trong đại dịch COVID-19...
Kế hoạch này mặc dù kêu gọi Chính phủ Mỹ thúc đẩy khoa học "minh bạch, nghiêm cẩn, có tác động" nhưng bị cộng đồng khoa học Mỹ chỉ trích về khả năng gia tăng can thiệp trong nghiên cứu. Ngay lập tức, chưa đầy một tuần sau khi kế hoạch này được ban hành, gần 4.900 nhà khoa học và những người khác đã ký vào một bức thư mở, lập luận rằng nó thúc đẩy một tiêu chuẩn "vàng của kẻ ngốc" cho khoa học.
Sắc lệnh của Tổng thống Trump được ban hành sau khi Quốc hội Mỹ đã loại bỏ phần lớn các đề xuất của Tổng thống Trump về việc cắt giảm ngân sách cho khoa học của liên bang, gần 200 tỉ USD cho các cơ quan khoa học của liên bang.
Nhà Trắng không phản hồi các câu hỏi mà Natuređặt ra về sắc lệnh mới.
Phản ứng tiêu cực
Tổng thống Trump của Đảng Cộng hòa trước đây đã sử dụng các sắc lệnh mở rộng để có thể chi phối trực tiếp những cơ quan chính phủ mà chưa được luật pháp hiện hành cho phép, qua đó tạo hiệu ứng thay đổi chính sách. Trong ngày đầu tiên nắm quyền vào tháng 1/2025, ông đã ký một số sắc lệnh có thể dẫn tới một loạt hệ quả, từ việc đưa Mỹ ra khỏi thỏa thuận khí hậu Paris để cắt giảm nhân lực liên bang, với gần 300.000 nhà khoa học.
Các nhà khoa học và các chuyên gia chính sách đua nhau đề cập đến sắc lệnh mới trên mạng xã hội. "Đây là sắc lệnh hành chính gây sốc làm suy yếu ý tưởng thẩm tra mở," Casey Dreier, giám đốc chính sách khoa học không gian của Hội Khoa học các hành tinh, một nhóm tư vấn tại Pasadena, California, viết lên mạng xã hội Bluesky.
Cũng trên Bluesky, Jeremy Berg, một cựu giám đốc của Viện Nghiên cứu Các khoa học Y khoa quốc gia của NIH, gọi đây là một "sự tước đoạt quyền lực". Nói với Nature, ông lưu ý "trước đây chưa từng có vị lãnh đạo được bổ nhiệm nào sử dụng thứ quyền lực này".
Trong một thông cáo báo chí, Zoe Lofgren, một đảng viên Dân chủ là thành viên Hạ viện Mỹ từ California, gọi sắc lệnh này thật "ghê sợ". Sắc lệnh này có thể dẫn đến việc những người được bổ nhiệm có thể "đứng án ngữ giữa nhà khoa học và một ca thử nghiệm lâm sàng điều trị ung thư vô cùng tiên tiến", bà nói.
Tính pháp lý của sắc lệnh làm thay đổi quá trình xét duyệt tài trợ bằng việc gieo nghi ngờ vào những lựa chọn trong quá khứ, ví dụ cáo buộc Quỹ Khoa học Quốc gia (NSF) trao tài trợ cho những nhà giáo dục có quan điểm chống Mỹ và các dự án về đa dạng, bình đẳng và hòa nhập mà chính quyền Trump không ưa.
Để "tăng cường sự giám sát" các khoản tài trợ, sắc lệnh này đặt nhiều giới hạn, bao gồm việc ngăn các khoản tài trợ thúc đẩy "việc nhập cư bất hợp pháp" và những người nhận các khoản tài trợ khỏi "ưu tiên chủng tộc" trong nghiên cứu hoặc từ chối quan điểm chỉ có hai giới tính. Trong một số trường hợp, các giới hạn này mâu thuẫn với các chỉ thị của Quốc hội. Ví dụ, trong nhiều thập kỷ, Quỹ Khoa học Quốc gia đã được luật pháp yêu cầu có sự tham gia của đông đảo người thuộc các nhóm ít được hiện diện trong khoa học – một hành động khiến vấn đề chủng tộc được đưa vào xem xét.
Thêm vào những giới hạn rộng hơn đó, sắc lệnh này còn hướng trực tiếp đến những quyết định tài trợ cho những viện nghiên cứu cần được ưu tiên, như những cơ sở "chứng tỏ được thành công" trong việc hoàn thiện kế hoạch khoa học tiêu chuẩn vàng và những tổ chức với "mức phí quản lý thấp hơn". Là một phần của chiến lược giảm bớt chi tiêu của chính phủ và giảm quyền lực của nhóm các trường đại học xuất sắc, chính quyền Trump đã liên tiếp cố gắng cắt các chi phí đó – thường được dùng để trả tiền điện nước và quản trị hành chính. Mức giảm 15% trong khoản tài trợ được đề xuất với các cơ quan, tổ chức như Quỹ Khoa học Quốc gia và Bộ Năng lượng nhưng hiện tại các tòa án liên bang đang ngăn các chính sách này được thực thi.
Thoát khỏi sự bình duyệt
Tâm điểm của quá trình xem xét tài trợ là bình duyệt. Với một hồ sơ đề xuất được tài trợ, về truyền thống thì đề xuất này phải vượt qua nhiều hội đồng bao gồm các nhà khoa học độc lập, những người chấm điểm và chấp thuận tài trợ. Nhưng sắc lệnh lưu ý "những đề xuất từ quá trình bình duyệt chỉ mang tính tư vấn" đối với những người được bổ nhiệm vào các vị trí chính trị. Điều đó có nghĩa sắc lệnh này được xây dựng để loại bỏ hoặc ngăn cản việc sử dụng các phương pháp bình duyệt.
Sắc lệnh này gây lo ngại cho những nhà nghiên cứu, bao gồm Doug Natelson, một nhà vật lý ở ĐH Rice ở Houston, Texas. "Điều này giống như một nỗ lực rõ ràng để phá hủy sự bình duyệt với các khoản tài trợ khoa học liên bang", ông nói. Các nhân viên thuộc các tổ chức nghiên cứu từng tham gia vào quá trình bình duyệt, cũng cảnh báo tương tự. "Sắc lệnh này đã loại đi vai trò của những nhân viên quản lý chương trình và quyền tự chủ của họ trong việc đưa ra những quyết định về chất lượng của khoa học", một người làm việc ở Quỹ Khoa học Quốc gia đề nghị ẩn danh vì họ không có thẩm quyền trao đổi với báo chí. "Ít nhất thì nó cũng làm nản lòng con người".
Nguồn: Nature
Bài đăng KH&PT số 1357 (số 33/2025)
Anh Vũ dịch