 |
Phòng thí nghiệm của Trung tâm Y học phân tử Max Delbrück thuộc Hiệp hội Helmholtz, Đức. |
Để quảng bá về Đức như một địa chỉ vàng cho nghiên cứu, cuối tháng tám vừa qua, những nhà khoa học và chính sách khoa học hàng đầu Đức đã tới Boston để dự hội thảo Mạng lưới quốc tế học thuật Đức (Gain25), một mạng lưới dành cho các nhà nghiên cứu Đức sống và làm việc tại Mỹ và Canada.
Hội thảo Gain, một sự kiện truyền thống được tổ chức hơn 20 năm qua, từng bị chế giễu là thiếu hiệu quả. Tuy nhiên đây cũng là một nỗ lực để thuyết phục các nhà nghiên cứu Đức đang làm việc tại Mỹ và Canada trở lại quê hương mình và đảo chiều sự chảy máu chất xám ở Đức.
Nhưng năm nay, bối cảnh ở Mỹ lại hoàn toàn khác biệt. Như phản hồi với những cuộc tấn công của chính quyền Mỹ vào khoa học và các trường đại học từ tháng Giêng năm 2025, khoảng 80 tổ chức khoa học, trường đại học và hiệp hội Đức đã bắt đầu có những động thái như quảng bá chính mình với khoảng 330 postdoc và nhà khoa học ở giai đoạn đầu sự nghiệp đang sống và nghiên cứu tại đây.
Và thêm vào nỗ lực mời gọi các nhà nghiên cứu Đức trở về nhà, cuộc kiếm tìm những tài năng không phải người Đức từ Mỹ đang được chú ý. Thậm chí trong năm nay, hội thảo Gain có chương trình chủ yếu dùng tiếng Anh chứ không phải tiếng Đức như mọi năm.
Các phân tích gần đây đã cho thấy các trường đại học Mỹ đang mất đi sức hấp dẫn với các tài năng quốc tế, trong khi Đức được xem xét như một nơi có nhiều tiềm năng. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có những con số tin cậy về tình trạng sụt giảm nhân tài quốc tế trong các trường đại học Mỹ.
Rolf-Dieter Jungk, một công chức dân sự cấp cao trong Bộ Nghiên cứu, công nghệ và Vũ trụ Đức đã trình bày Sáng kiến trí tuệ toàn cầu, mới được chính phủ Đức thông qua vào tháng 7/2025, trước các nhà nghiên cứu trẻ ở Boston. Ông cho biết, bên cạnh việc củng cố những chương trình của Bộ Nghiên cứu, công nghệ và Vũ trụ đã được các tổ chức và Quỹ Nghiên cứu Đức (DFG) vận hành để thu hút tài năng quốc tế, các trường đại học thiết lập các trung tâm để tiếp nhận sinh viên sau đại học.
Sợ hãi mất việc làm
Các cuộc đối thoại với các postdoc tại Gain cho thấy các trường đại học ở Mỹ đang phải hứng chịu một mất mát đáng kể do chuyển hướng ưu tiên chính trị và cạnh tranh từ các công ty công nghệ lớn ở Mỹ, sau do những chính sách khoa học mới kể từ khi bắt đầu nhiệm kỳ Tổng thống lần thứ hai của ông Donald Trump.
Các nhà khoa học Đức từ ĐH Harvard và Viện công nghệ Massachusetts, với yêu cầu được ẩn danh, đã trao đổi là họ đang sợ hãi về tương lai định cư và việc làm của chính mình.
"Nhiều đồng nghiệp của chúng tôi vẫn còn đang cố gắng thực hiện các dự án của mình khi họ còn có thể cố gắng được. Họ đang tìm kiếm các công việc mới trong các ngành công nghiệp hoặc ở nước ngoài", một postdoc vật lý Đức hiện đang nghiên cứu tại Harvard nói. Điều này có thể có những hệ quả nghiêm trọng với tự do học thuật và trực tiếp với khoa học.
Một nhà khoa học khác thì cho biết họ đang được các nhân viên tư vấn nghề nghiệp hoặc cố vấn ở các trường, viện Mỹ khuyến khích tìm kiếm cơ hội việc làm ở Đức. Các trường đang cố gắng cắt giảm nguồn nhân lực do tình trạng tài trợ khoa học có nhiều bất định, hoặc buộc phải đưa ra những hợp đồng ngắn hạn, theo giải thích của Alexandria Yen, Giám đốc Chương trình postdoct và phát triển nghề nghiệp tại MIT. Thật kỳ lạ khi phải trao đổi với tài năng MIT về điều này tại một hội nghị triển vọng việc làm ở Đức, cô nói.
Những điểm yếu của Đức
Tuy nhiên trong suốt các cuộc thảo luận ở Boston, nhiều điểm yếu của hệ thống khoa học Đức được nói đến một cách thường xuyên. Những vấn đề này bao gồm sự phân cấp và xu hướng hình thành bè phái, việc thiếu những lựa chọn thay thế cho chứng chỉ học thuật cao cấp, tương đương với một bằng cấp sau tiến sĩ, để chứng minh khả năng làm nghiên cứu và giảng dạy độc lập, và thường là điều kiện tiên quyết để được bổ nhiệm làm giáo sư tại Đức, cùng những vấn đề với thị thực.
Các viện nghiên cứu Mỹ và các nhà nghiên cứu chứng tỏ "độ cởi mở lớn trong trao đổi và hợp tác học thuật", chủ tịch Quỹ nghiên cứu Đức Katja Becker nêu tại hội thảo. Ở Gain25, và một hội thảo bàn tròn của quỹ này tổ chức tại Washington, DC trước đó, các nhà khoa học và viện nghiên cứu đều đã thể hiện một mối quan tâm lớn với Đức, bà nói. Điều này cũng không chỉ bao hàm cả nỗi mong mỏi của nhiều postdoc muốn trở lại hệ thống khoa học Đức mà còn ẩn chứa cả mục tiêu của nhiều nhà nghiên cứu Mỹ về khả năng hợp tác trong tương lai với những trung tâm nghiên cứu xuất sắc của Đức.
Theo nhận định của Joybrato Mukherjee, Chủ tịch Dịch vụ trao đổi học thuật Đức, những diễn biến ở Mỹ chứng tỏ các biện pháp đã được thông báo trong Dự án 2025, trong đó có nội dung về giáo dục đại học và khoa học, đang được thực thi một cách nhất quán", trong nhiệm kỳ Tổng thống thứ hai của ông Trump đang tác động đến Đức và châu Âu cho thấy sự nghi ngờ vào khoa học và những thuyết âm mưu không thuần túy là hiện tượng của riêng Mỹ.
Trong một cuộc phỏng vấn với Table.Briefings, Falko Mohrs, Bộ trưởng Bộ Khoa học của bang Hạ Saxony, biểu lộ sự lo ngại về những diễn biến tại Mỹ. "Ở Đức, đôi khi chúng ta còn đánh giá thấp tình trạng này và tác động của nó với các tài năng trẻ", Mohrs nói. Từ các cuộc trao đổi với những nhà khoa học trẻ mà ông gặp ở Boston, ông cho rằng, có rất nhiều nỗi "sợ hãi hệ thống". Ý tưởng tài trợ cho khoa học được phân bổ theo tiêu chí tư tưởng không nên xuất hiện.
Tuy nhiên, nỗ lực thu hút tài năng của Đức không hẳn không có cạnh tranh. Một đối thủ đáng gờm của Đức là Pháp đã nhanh chân lập một nền tảng gắn các trường viện với những nhà nghiên cứu quốc tế muốn rời Mỹ. Với tên gọi "Chọn Pháp vì Khoa học", nền tảng này đặc biệt quan tâm đến các nhà khoa học trong các lĩnh vực về sức khỏe, biến đổi khí hậu, các công nghệ số và vũ trụ.
Không ai rõ các nhà khoa học Mỹ sẽ lựa chọn như thế nào nhưng theo dữ liệu từ Nature thì trong tháng hai và 3/2025, số các nhà khoa học Mỹ nộp hồ sơ tới các trường, viện ở ngoài Mỹ đã tăng 32% so với cùng kỳ năm ngoái.
Nguồn: sciencebusiness.net
Bài đăng KH&PT số 1361 (số 37/2025)
Anh Vũ dịch