Tại Việt Nam, các nghiên cứu chỉ ra rằng tỷ lệ trầm cảm ở người trưởng thành dao động từ 13,2% đến 52,3%, tùy vào nhóm được khảo sát. Tỷ lệ này cũng cao tương đương với thế giới, nhưng hiện nay số người có thể tiếp cận các dịch vụ chăm sóc về trầm cảm lại thấp. Nguyên nhân là do sự thiếu hiểu biết và kỳ thị đối với căn bệnh.
Người bệnh hiểu bệnh
Một nghiên cứu phỏng vấn sâu 40 người có triệu chứng trầm cảm, xác định qua bài kiểm tra PHQ- 9 (Patient Health Questionnaire- 9) – khảo sát trên nhóm đa dạng hơn các nghiên cứu trước đây vốn chỉ tập trung vào nhóm đặc thù là bệnh nhân nặng phải nằm viện. Những câu hỏi phỏng vấn nhằm làm rõ những nhận thức, hiểu biết của họ về dấu hiệu bệnh, nguyên nhân của bệnh và các thực hành điều trị bệnh.
Kết quả cho thấy, khoảng một nửa (21/40) người tham gia xác định chính xác các dấu hiệu điển hình của bệnh trầm cảm như "buồn bã", "thiếu năng lượng", thu mình "rút lui"... Họ cũng nhận diện đúng nguyên nhân tâm lý xã hội dẫn đến trầm cảm như các cú sốc, căng thẳng tâm lý, sang chấn thời thơ ấu.... Chỉ duy nhất có nguyên nhân di truyền và các yếu tố sinh lý khác là ít được nhắc đến. "Có một số đặc điểm gen sẽ khiến nguy cơ mắc trầm cảm cao hơn. Những thay đổi về hooc môn, như ở tuổi dậy thì, phụ nữ sau sinh hay tiền mãn kinh, cũng làm tăng nguy cơ trầm cảm."
Tuy vậy, kết quả này cho thấy "nhận thức về bệnh trầm cảm hiện tại đã tốt hơn trước đây", TS. Trần Kiều Như, chuyên ngành Nghiên cứu về trẻ em và gia đình, người sáng lập Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Cộng đồng Caring From Distance, tác giả của nghiên cứu trên BMC Psychology nhận xét.
... nhưng ít dám chia sẻ
Dù hiểu biết hơn về bệnh trầm cảm nhưng ít bệnh nhân dám chia sẻ, ngay cả những người thân thương nhất. Chưa đến 40% người bệnh dám chia sẻ tình trạng của mình với gia đình hoặc bạn bè. Do nỗi sợ bị kỳ thị vẫn là nỗi ám ảnh lớn – như bức tường cản trở bệnh nhân trầm cảm kể tình trạng mình đang mắc phải. Trong khi người bị trầm cảm cần nhất sự thấu hiểu, chấp nhận từ những người xung quanh, đặc biệt là gia đình, bạn bè thân thiết, sau đó mới là các cơ sở tư vấn, điều trị tâm lý uy tín để chữa trị.
 |
Nỗi sợ bị kỳ thị là một trong những rào cản chữa trị trầm cảm. Ảnh minh hoạ: istock |
Sự kỳ thị đối với với các vấn đề sức khỏe tinh thần trong đó có trầm cảm, đã ăn sâu bén rễ rất lâu trong lịch sử phát triển của ngành tâm thần ở Việt Nam và cả môi trường văn hóa xã hội. Những người rối loạn tâm lý từng bị coi là "ma nhập", "vong theo", hoặc đơn giản là "điên". "Có một thời gian dài trong lịch sử, khi khoa học chưa đủ để giải thích cho các vấn đề tâm thần, việc mắc các bệnh tâm thần thường được gắn với "bị ma nhập", "bị vong theo""- TS. Trần Kiều Như cho biết.
Viện chữa trị tâm thần đầu tiên tại Việt Nam được thành lập dưới thời Pháp thuộc dưới hình thức các trại tâm thần để tập trung, cung cấp điều trị cho các bệnh nhân mắc các bệnh tâm thần nghiêm trọng. "Chính vì vậy mà từ "tâm thần" thường gắn với ý nghĩa tiêu cực, như là ma ám hoặc là điên." Cũng chính từ những định kiến tiêu cực đó, kết hợp với văn hoá cộng đồng phổ biến tại Việt Nam, mà nhiều gia đình không chấp nhận việc có người thân, con cháu có vấn đề tâm thần, sợ sẽ "bị mang tiếng". Bởi vậy, bước đầu tiên là chia sẻ cho người thân đã là một thách thức rất lớn với những người bị trầm cảm.
Trong xã hội Việt Nam, gia đình luôn được coi là chỗ dựa đầu tiên mỗi khi gặp bất trắc, khó khăn. Nhưng với trầm cảm, điều này không phải lúc nào cũng đúng. Không phải gia đình nào cũng có bầu không khí an toàn, thấu hiểu và nâng đỡ, điều vốn rất cần để người bệnh có thể yên tâm chữa trị. "Kỹ năng làm cha mẹ tại Việt Nam vẫn còn hạn chế. Cách nuôi dạy con "yêu cho roi cho vọt", trừng phạt vẫn còn khá phổ biến. Vì vậy mà nhiều bạn không nói ra vấn đề của mình bởi vì mối quan hệ với cha mẹ đã rạn nứt từ trước rồi", TS Kiều Như cho biết.
Chị cũng cho biết thêm, có một số trường hợp, trầm cảm xuất phát từ chính mối quan hệ gia đình. Và ngược lại, cũng có những người không nói ra vì không muốn gia đình lo lắng cho mình. Khi thiếu sự ủng hộ của gia đình, nhiều người bệnh không nhận được sự hỗ trợ tài chính cho việc điều trị, đặc biệt khi họ gặp khó khăn trong công việc, thu nhập giảm.
Một kết quả đáng chú ý khác của nghiên cứu cho thấy, dù nhận thức về biểu hiện của bệnh tương đối tốt, nhưng không phải ai cũng tìm đến cơ sở y tế uy tín. Có hơn 10% số người được hỏi tin vào các phương pháp thực hành Phật giáo và tâm linh như cầu nguyện, cúng bái thần linh, sử dụng Kinh Dịch, thôi miên hồi quy tiền kiếp...để chữa trị. Có lẽ, khi không tìm được lối ra từ hệ thống y tế hiện đại, họ sẽ tìm đến bất kỳ điều gì mang lại cảm giác được an ủi.
Nên làm gì khi đối mặt với trầm cảm?
Đối với những người bệnh, để có thể điều trị hiệu quả, trước tiên cần nhận diện triệu chứng và mức độ của bệnh. Theo gợi ý của TS. Trần Kiều Như, khi có nghi ngờ về bệnh trầm cảm, người bệnh có thể tự tìm hiểu về các triệu chứng của mình, nhờ vào một khảo sát ngắn ở website caringfromdistance.com. "Trường hợp từ trung bình nặng trở lên thì nên đến gặp chuyên gia tâm lý"- TS. Trần Kiều Như đưa ra lời khuyên.
Trong cuốn sách "Trầm cảm và kỹ năng tự kiểm soát trầm cảm", TS. Trần Kiều Như cũng liệt kê, mô tả kỹ lưỡng về những triệu chứng, cách tính điểm và thang điểm đối chiếu để người bệnh có thể nhận biết tương đối về tình trạng của bản thân. Cuốn sách cũng đưa những kỹ năng tự kiểm soát trầm cảm, có thể ứng dụng với những trường hợp bệnh nhẹ, vừa hoặc với cả những người không mắc bệnh như một "cách phòng ngừa". Cuốn sách đi kèm với chương trình hướng dẫn hỗ trợ thực hành kiểm soát trầm cảm sớm. "Thực hành sớm thì sẽ tốt hơn là để bệnh nặng. Khi bệnh nặng sẽ cần những can thiệp chuyên sâu của chuyên gia tâm lý, mà chuyên gia tâm lý thường ở các tỉnh thành lớn, các tỉnh thành nhỏ sẽ khó tiếp cận hơn."
Về việc chữa trị, TS. Trần Kiều Như nói "Dù không phủ định những giá trị của tôn giáo và tâm linh, nhưng khi thực hành tôn giáo, tâm linh thì mọi người cần có sự cẩn trọng. Vì khi đang trong trạng thái tinh thần không khỏe mạnh, chúng ta sẽ khó đánh giá được là mình có nên đi theo phương pháp đó không, phương pháp này có nguy cơ gì không, nên đi tiếp hay là dừng lại..." và nhấn mạnh rằng tìm đến những phương pháp đã được khoa học chứng minh vẫn là con đường tối ưu hơn.
Gia đình và bạn bè- những người hỗ trợ, cũng cần có những hiểu biết nhất định đối với trầm cảm. Theo TS. Trần Kiều Như thì "người thân và bạn bè thường đưa lời khuyên và muốn người bệnh thay đổi. Với người trầm cảm, cái đó không phải là cái họ cần. Họ cũng muốn thay đổi nhưng trước tiên họ cần sự lắng nghe, thấu hiểu, sau khi có sự thấu hiểu và kết nối thì mới có thể hỗ trợ được."
Ngoài ra, cũng cần có các hoạt động, dự án nâng cao nhận thức về trầm cảm cho cộng đồng. Nhận thức được nâng cao sẽ giúp làm giảm sự kỳ thị và nỗi sợ bị kỳ thị đối với căn bệnh này, giúp người bệnh dễ dàng chia sẻ và tìm kiếm sự hỗ trợ từ bên ngoài hơn. Đồng thời, khi chia sẻ, thảo luận về căn bệnh "như một phần cuộc sống và bình thường hoá nó", những người bệnh hiểu rằng khi chăm sóc đúng cách họ có thể bước ra giai đoạn khó khăn đó dù sẽ cần nhiều nỗ lực bước ra. TS. Trần Kiều Như cho biết trong tương lai, chị vẫn sẽ tiếp tục thêm các nghiên cứu tương tự về trầm cảm để có thể mang lại nhiều giải pháp hơn cho cộng đồng.
Tham khảo
[1]https://link.springer.com/article/10.1186/s40359-025-03281-z
Diễm Quỳnh