GS. Omar Yaghi (ngồi ở giữa) đồng chủ nhân Nobel Hóa học năm 2025, đã rời Đại học California, Berkeley để tới đại học Thanh Hoa. Ảnh: UC Berkeley
Đầu tháng 7, các tạp chí khoa học lớn đồng loạt đưa tin giáo sư Omar Yaghi, đồng chủ nhân Nobel Hóa học năm 2025, đã rời Đại học California, Berkeley để đầu quân cho Đại học Thanh Hoa. Nhưng việc Omar Yaghi rời khỏi nơi ông đã gây dựng sự nghiệp tiên phong trong khoa học vật liệu, hay nhiều chủ nhân các giải thưởng toán học, vật lý danh giá chuyển tới Trung Quốc không phải những trường hợp đơn lẻ.
Làn sóng các nhà khoa học rời phương Tây để chuyển sang Trung Quốc hoặc nhà khoa học gốc Trung Quốc hồi hương đã hình thành rõ nét từ hơn một thập kỷ trước.
Có thể thấy rõ xu hướng này từ dữ liệu về dòng dịch chuyển của giới học giả trên toàn cầu của Viện Nghiên cứu Nhân khẩu học Max Planck (MPIDR). Cơ sở dữ liệu được xây dựng dựa trên thông tin về cơ quan công tác được ghi trong các công bố khoa học trong giai đoạn 1996-2024. [1]
Mỹ dần đánh mất sức hấp dẫn
Kể từ cuối thập niên 1990, quy mô dịch chuyển học thuật của Mỹ tăng nhanh. Lượng học giả đến và rời Mỹ tăng từ dưới 10.000 người mỗi chiều mỗi năm lên đến đỉnh khoảng 20.000-22.000 người trong giai đoạn 2018-2022. Dù vậy, số nhà khoa học đến luôn nhiều hơn số rời đi khoảng 1.000-3.000 người mỗi năm, cho thấy Mỹ vẫn duy trì trạng thái thu hút ròng chất xám.
Sau năm 2022, cả hai dòng di chuyển đều giảm mạnh, nhưng lượng đến vẫn cao hơn lượng đi.
Dữ liệu MPIDR không xác định nguyên nhân, nhưng xu hướng giảm này diễn ra trùng với bối cảnh Covid-19, vốn có khả năng làm gián đoạn đáng kể dòng dịch chuyển của các nhà nghiên cứu trên toàn cầu. [2]
Tuy nhiên, vấn đề sâu xa hơn còn nằm ở những chính sách nhập cư, định cư dưới thời của Tổng thống Donald Trump và Tổng thống Joe Biden. Theo đó, chính phủ Mỹ liên tục siết chặt các quy trình nhập cư và cấp thị thực, tăng rào cản với hồ sơ thường trú, dừng xử lý visa định cư cho một số nhóm quốc gia, và đưa ra các quy định được mô tả là "gây khó cho sinh viên quốc tế và nhà nghiên cứu muốn ở lại lâu dài".
Mặc dù không phải là lệnh cấm trực tiếp đối với nhà khoa học quốc tế, các biện pháp này đã làm tăng chi phí pháp lý, thời gian chờ đợi và mức độ bất định của họ, khiến lựa chọn đến Mỹ trở nên kém hấp dẫn. Dựa trên khảo sát gần 1.000 nhà nghiên cứu, báo cáo đặc biệt của STAT News cũng đưa ra kết luận tương tự.[3]
Đó là chưa kể, hai năm gần đây, chính quyền của Thổng thống Trump liên tục cắt giảm ngân sách khoa học, lên tới 20-50% đối với các quỹ tài trợ liên bang. Điều này khiến cho nhiều nhà khoa học quốc tế phải suy tính lại con đường sự nghiệp của mình ở Mỹ. Hiệp hội Đại học Mỹ (AAU) từng cảnh báo rằng những động thái thắt chặt như vậy có thể "đe dọa khả năng đổi mới và vị thế dẫn đầu của Mỹ".[4]
Có tới 16% nghiên cứu sinh trong các chương trình đào tạo tiến sĩ thuộc các ngành STEM ở Mỹ là người gốc Trung Quốc. Ảnh minh họa: Pexels
Lượng học giả đến Trung Quốc tăng gấp 5 - 6 lần sau một thập kỷ
Ngược lại, từ chỗ để chảy máu chất xám, Trung Quốc đã trở thành điểm đến hứa hẹn.
Giai đoạn trước năm 2010, lượng học giả đến và đi khỏi Trung Quốc đều rất thấp, dưới 2.000 người mỗi năm, trong đó số người đi thường lớn hơn số người đến. Sau đó, cả hai dòng dịch chuyển đều tăng nhanh, nhưng tốc độ tăng của dòng đến cao hơn. Đến năm 2012, số học giả đến bắt đầu vượt số rời đi và khoảng cách này ngày càng được nới rộng.
Trong khoảng một thập kỷ, lượng học giả đến Trung Quốc đã tăng từ dưới 2.000 lên hơn 10.000 người mỗi năm, tức là tăng gấp 5 - 6 lần.
Từ năm 2022, cả hai dòng dịch chuyển đều giảm, nhiều khả năng do tác động kéo dài của đại dịch COVID-19 và đà tăng trưởng kinh tế chậm lại.
Nhân lực gốc Hoa: mắt xích của cuộc cạnh tranh khoa học Mỹ - Trung
Nếu chỉ xét dòng dịch chuyển học giả giữa Mỹ và Trung Quốc, xu hướng đảo chiều còn thể hiện rõ hơn. Trong hơn hai thập kỷ, từ năm 1997 đến năm 2020, số học giả rời Trung Quốc sang Mỹ tăng gấp 16 lần, trong khi chiều ngược lại từ Mỹ sang Trung Quốc cũng tăng gấp 10 lần, phản ánh quan hệ trao đổi học thuật ngày càng sôi động giữa hai nước. Tuy nhiên, trong suốt giai đoạn này, số học giả từ Trung Quốc sang Mỹ vẫn luôn cao hơn chiều ngược lại.
Nhưng xu hướng đó thay đổi rất nhanh sau năm 2021. Chỉ trong vòng hai năm, số học giả từ Trung Quốc sang Mỹ giảm gần 1.000 người (khoảng 30%), trong khi số học giả từ Mỹ sang Trung Quốc tăng hơn 650 người (khoảng 22%). Kết quả là, lần đầu tiên số học giả di chuyển từ Mỹ sang Trung Quốc vượt số đi theo chiều ngược lại.
Sự đảo chiều này diễn ra song hành với sự thay đổi vị thế của hệ thống khoa học Trung Quốc và động thái kêu gọi các học giả gốc Hoa đã sống và làm việc hàng chục năm ở phương Tây trở về xây dựng đất nước.
Đáng chú ý, một phần đáng kể nguồn nhân lực nghiên cứu của Mỹ cũng có gốc gác từ Trung Quốc. Theo phân tích của Đại học Georgetown, có tới 1/6 nghiên cứu sinh trong các chương trình đào tạo tiến sĩ thuộc các ngành STEM ở Mỹ là người gốc Trung Quốc [5]. Ở những chương trình thời thượng như Trí tuệ nhân tạo, lượng nghiên cứu sinh Trung Quốc có thể lên tới 1/2. Các trường đại học Mỹ thừa nhận rằng lực lượng gốc Hoa đóng vai trò vô cùng quan trọng trong nền khoa học của nước Mỹ.
Trong khi lợi thế của Mỹ bị bào mòn bởi các rào cản về chính sách và áp lực ngân sách, Trung Quốc liên tục nâng cấp năng lực nghiên cứu, mở rộng đầu tư và xây dựng các cụm khoa học có sức cạnh tranh quốc tế.
Tất cả những nỗ lực này giúp Trung Quốc nổi lên như đối trọng rõ rệt nhất của Mỹ trong cuộc cạnh tranh thu hút chất xám, và góp phần làm cho cấu trúc khoa học toàn cầu trở nên đa cực hơn.
---
Tài liệu tham khảo:
[1] Akbaritabar, A., Theile, T., & Zagheni, E. (2026). "Bilateral flows and rates of subnational and international migration of scholars worldwide by gender and field". https://doi.org/10.4054/mpidr-wp-2026-029
[2] OECD (2021), "Reducing the precarity of academic research careers", OECD Science, Technology and Industry Policy Papers, No. 113, OECD Publishing, Paris,https://doi.org/10.1787/0f8bd468-en.
[3] Joseph, A. (2026)." Immigration changes are driving foreign researchers to leave the U.S. — or not come to begin with". STAT. https://www.statnews.com/2026/05/04/trump-immigration-policy-stat-survey-measures-science-impact/
[4] Association of American Universities (AAU) (2025) "Federal research cuts threaten U.S. innovation and leadership". https://www.aau.edu/key-issues/federal-research-cuts-threaten-us-innovation-and-leadership
[5] Feldgoise, J., Zwetsloot, R. (2020), "Estimating the Number of Chinese STEM Students in the United States", Center for Security and Emerging Technology. https://doi.org/10.51593/20200023