Thị trường drone toàn cầu thể hiện tính phân mảnh sâu sắc do yếu tố địa chính trị khi vào tháng 12 năm 2025, Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) thông báo cấm nhập khẩu drone, đồng thời đưa ra danh mục các công ty Trung Quốc sản xuất drone và các cấu phần quan trọng cho drone vào danh mục theo dõi, do Chính phủ Mỹ đánh giá rằng thiết bị có xuất xứ Trung Quốc có thể gây rủi ro an ninh quốc gia. Hàng loạt các hãng lớn như gã khổng lồ drone DJI từng chiếm 80% thị phần drone thương mại Mỹ, camera Hikvision, thiết bị viễn thông của ZTE... nằm trong danh sách cấm.
Thông báo của FCC yêu cầu các công ty drone phải có kế hoạch chuyển sản xuất về Mỹ cho thấy Mỹ ngày càng thúc đẩy chuỗi drone trong nước. Trong ảnh: Cán bộ chương trình American Drone Dominance giải thích cho các doanh nghiệp Mỹ về cách tham gia chương trình, tại Triển lãm tự hành XPONENTIAL 2026. Ảnh: Bảo Châu.
Không chỉ ứng dụng dân sự mà còn là vấn đề an ninh bầu trời
Tuy nhiên, sau lệnh cấm, FCC cũng thiết lập một cơ chế ngoại lệ, nếu các drone vượt qua được các xét duyệt của Bộ Chiến tranh hoặc Bộ an ninh nội địa, "không gây ra rủi ro không thể chấp nhận được đối với an ninh quốc gia", thì sẽ được đưa vào danh sách miễn trừ.
Và đây là cơ hội cho các doanh nghiệp làm R&D thực sự và chủ động được chuỗi cung ứng, không phụ thuộc vào công nghệ hay linh kiện Trung Quốc.
Ngày 22/6 vừa qua, sau một loạt xét duyệt nghiêm ngặt, FCC ra Thông báo số DA 26-616, công bố danh sách các công ty drone sản xuất toàn bộ hoặc có cấu phần sản xuất ở nước ngoài được Bộ Chiến tranh phê duyệt vào thị trường Mỹ, "không gây ra rủi ro đối với an ninh quốc gia Mỹ".
Trong đợt cập nhật này, Bộ Chiến tranh chỉ duyệt hồ sơ drone cho sản phẩm của hai công ty, gồm Real-Time Robotics (RtR) và của Ceres Air [1]. Bên cạnh đó là router - phụ kiện định tuyến cho drone, của Hitron Technologies Americas. Cùng với hai lần duyệt hồ sơ trước đó, cho đến nay FCC mới chỉ duyệt cho 15 công ty drone vào thị trường Mỹ kể từ sau lệnh cấm nhập khẩu drone.
Đáng chú ý hơn, trong danh mục các sản phẩm được phê duyệt, đến nay chỉ có duy nhất các dòng HERA và VEGA của RtR là drone hoàn thiện được sản xuất tại châu Á, trong khi các drone còn lại trong danh sách miễn trừ thuộc các công ty Mỹ, châu Âu và Israel. Lệnh cấm này nghiêm ngặt tới mức, ngay cả drone của các doanh nghiệp Mỹ, nhưng được sản xuất toàn bộ hoặc có cấu phần quan trọng được sản xuất tại nước ngoài cũng phải qua xét duyệt mới được vào Mỹ.
Drone ngày càng nằm trong chiến lược ưu tiên bảo hộ sản xuất nội địa của Mỹ, thậm chí đã được đặt ưu tiên cùng nhóm với các vấn đề về biên giới, chủ quyền và an ninh quốc gia. Không chỉ Mỹ đơn phương cấm nhập khẩu drone, Trung Quốc cũng cấm xuất khẩu drone lưỡng dụng, công nghệ và linh kiện liên quan tới drone như laser chỉ thị mục tiêu, thiết bị ảnh nhiệt hồng ngoại [2] cũng như các vật tư liên quan gồm nam châm và đất hiếm từ trước đó. Để chen chân đưa được sản phẩm vào thị trường này ở Mỹ, từ nay các hãng drone hoặc chỉ cung ứng một linh kiện cho drone của Việt Nam đều phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe, các cuộc đánh giá toàn diện trong toàn chuỗi cung ứng.
Drone của RtR bay thử nghiệm tại Alaska năm 2024. Video: RtR
Một cuộc kiểm toán toàn diện, chi li
Điều đáng chú ý là cơ chế này không chỉ đánh giá chiếc drone thành phẩm mà còn mở rộng tới các cấu phần, thậm chí là từng linh kiện quan trọng của drone, cho thấy Mỹ không chỉ là xem xét sản phẩm cuối cùng mà còn kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng phía sau drone.
Trong hướng dẫn, FCC nêu rõ một loạt yêu cầu chi tiết từ hồ sơ cơ cấu sở hữu vốn của doanh nghiệp chi tiết tới thành viên sở hữu từ 5% vốn, quá trình R&D và sản xuất, danh mục vật tư, xuất xứ vật tư... , tựu trung lại chủ yếu nhằm chứng minh: không gây rủi ro đối với an ninh quốc gia (không liên quan tới các công ty nằm trong danh sách cấm); khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng (không nhập các linh kiện quan trọng từ Trung Quốc, để đảm bảo không đứt gãy chuỗi); và khả năng chuyển tới sản xuất tại Mỹ (phải nêu rõ cơ sở vật chất, địa điểm, nhân sự, vật tư ở Mỹ).
Để chứng minh trước những yêu cầu đó "ngay trong thư trình, công ty khẳng định toàn bộ hoạt động R&D và sản xuất được thực hiện tại TP.HCM, 8,5 trên tổng số 9 công nghệ lõi tạo nên drone đều do chính đội ngũ nhân sự của RtR phát triển", TS Lương Việt Quốc cho biết.
Tám công nghệ lõi là khung thân (Air Frame), kỹ thuật điện tử hàng không (Avionics), camera và bộ chống rung (Payload), trạm điều khiển mặt đất (Ground Control Station), phần mềm, pin và hệ thống quản lý pin thông minh (Battery & BMS), tay điều khiển (Flight Controller), module truyền dữ liệu, và Bộ điều tốc điện tử (ESC). Trong số này, để chống bị sao chép công nghệ độc quyền, RtR đã đăng ký 4 bằng bảo hộ sáng chế tại Mỹ và Úc [3]. Công nghệ chưa hoàn toàn làm chủ là động cơ đẩy, và công ty đang đặt lộ trình chín tháng để hoàn thiện.
Thậm chí, hồ sơ chứng minh "không khác gì một cuộc kiểm toán toàn diện chi li tới tận nhà cung cấp vật tư, mình không thể chỉ tuyên bố tôi không mua sắm vật tư gì từ các công ty bị nằm trong danh sách theo dõi của FCC, mà phải show hết danh mục vật tư, xuất xứ...". Để chứng minh điều đó, TS Lương Việt Quốc cho biết, công ty phải gửi một tài liệu rất dày, chi tiết, kèm theo hàng loạt thông tin mà bình thường rất hiếm khi doanh nghiệp công khai.
RtR nộp toàn bộ Bill of Materials (BOM) của HERA và VEGA. Đối với từng linh kiện, hồ sơ phải khai báo mã linh kiện, nhà sản xuất, chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ, quốc gia sản xuất, nhà cung cấp được phê duyệt và tình trạng tuân thủ Điều 889 của Đạo luật NDAA (không sử dụng các linh kiện liên quan tới một số công ty Trung Quốc). Hồ sơ còn bao gồm phân tích khả năng tự chủ sản xuất, kiểm soát chuỗi cung ứng, nguồn gốc chip, nguồn gốc firmware, nguồn gốc phần mềm nhúng và kiến trúc dữ liệu.
Drone của RtR bay thử nghiệm tại Alaska tháng 11/2024. Ảnh: RtR
Cũng trong hồ sơ nộp cho FCC, RtR so sánh sản phẩm HERA với drone lưỡng dụng khác và tự đánh giá đang ở mức nổi trội trong năm lĩnh vực gồm khung thân, điện tử hàng không, gimbal, trạm điều khiển mặt đất và phần mềm. Bốn lĩnh vực còn lại - pin và hệ thống quản lý pin, bộ điều khiển bay, liên kết dữ liệu và bộ điều khiển tốc độ điện tử (ESC) - được đánh giá đạt mức tương đương.
Dù hoàn toàn tự tin với sản phẩm của mình nhưng chính anh Quốc cho biết cũng bất ngờ vì hồ sơ được duyệt ngay sau chưa đầy một tháng nộp. Anh cho biết, có thể do drone được đánh giá cao nhờ khả năng thực chiến, được thể hiện trong Báo cáo tổng kết sau diễn tập của Lữ đoàn Bộ binh số 1 (Arctic), thuộc Sư đoàn Dù số 11 của Lục quân Mỹ. Theo tài liệu này, HERA, VEGA đã được đánh giá tại Alaska trong điều kiện khắc nghiệt âm 30°C, vận hành có độ ồn thấp, nhỏ gọn vừa ba lô nhưng tích hợp nhiều loại tải trọng lên tới 15kg, bao gồm cả các thiết bị tác chiến điện tử.
Chuyển giao công nghệ "ngược" về Mỹ
Trong bối cảnh Mỹ đang siết chặt kiểm soát nguồn gốc drone, việc một drone sản xuất tại Việt Nam vượt qua quy trình thẩm định này cho thấy R&D và sản xuất trong nước hoàn toàn có thể tham gia vào những chuỗi cung ứng công nghệ có yêu cầu rất cao về công nghệ, kiểm soát an ninh và khả năng truy xuất nguồn gốc.
Tuy nhiên, thử thách với RtR chưa dừng lại, một trong những phần đáng lưu ý nhất của hồ sơ FCC yêu cầu là khả năng chuyển sản xuất tới Mỹ. Yêu cầu này nhằm đảm bảo an ninh cho các drone lưỡng dụng, cho an ninh bầu trời, và cũng nhằm nâng cao năng lực sản xuất nội địa tại Mỹ.
Chính vì thế, anh Quốc cho biết, "ngay trong hồ sơ, công ty đã phải cam kết sẽ triển khai việc đưa sản xuất về Mỹ vào đầu năm sau". Tất nhiên, điều này sẽ đẩy giá thành sản xuất lên cao vì mọi chi phí sản xuất ở Mỹ đều rất đắt đỏ. "Nhưng thuyền lớn thì sóng lớn, các hãng drone khác muốn vào Mỹ thì cũng phải chuyển sản xuất sang Mỹ chứ không chỉ mình mình", anh nói.
"Nhưng điểm đặc biệt của mình ở chỗ, bộ phận R&D vẫn có thể đặt tại Việt Nam, do kỹ sư Việt Nam làm chủ. Mình chỉ đặt nhà máy, thuê nhân công ở Mỹ thực hiện khâu sản xuất", anh Quốc cho biết. "Có thể đây sẽ trở thành ‘chuyển giao công nghệ ngược’ vào Mỹ. Khác với trước đây ta chỉ nhận chuyển giao, thì điều này cho thấy người Việt hoàn toàn làm được những công nghệ lõi có chất lượng vượt trội".
Chi tiết này phản ánh xu hướng lớn hơn trong chính sách công nghiệp của Mỹ. Những năm gần đây, Mỹ không chỉ xây dựng các tiêu chuẩn đánh giá đối với chuỗi cung ứng công nghệ mà còn thúc đẩy onshoring (sản xuất nội địa) và friend-shoring (kéo các khâu có giá trị chiến lược về gần thị trường nội địa hoặc các quốc gia liên minh).
Điều đó cũng đặt ra một bài toán đối với Việt Nam. Việc tham gia được vào chuỗi cung ứng là một bước tiến quan trọng, nhưng để duy trì vị trí lâu dài, Việt Nam không thể chỉ dựa vào lợi thế sản xuất. Những khâu có giá trị cao như nghiên cứu, thiết kế, sở hữu trí tuệ và công nghệ lõi mới là nền tảng quyết định khả năng bám trụ trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Xu hướng thúc đẩy phát triển drone trong nước
Không đơn thuần là ngành theo xu hướng thị trường, kể từ sau khi thể hiện vai trò trong cuộc chiến Ukraine, công nghệ và công nghiệp drone đang nhanh chóng bị địa chính trị hóa. Ngoài Mỹ, Trung Quốc, thì châu Âu cũng đang bắt đầu siết các yêu cầu về "technological sovereignty" (chủ quyền công nghệ) và an ninh chuỗi cung ứng với drone và hệ thống tự hành [4]. Gần đây Ấn Độ [5], Nhật Bản [6], Hàn Quốc [7] coi các hệ thống không người lái là một phần của chiến lược quốc phòng, tăng hỗ trợ cho sản xuất drone trong nước, yêu cầu hệ thống quân sự dùng drone và linh kiện nội địa.
Điều này một mặt khiến công ty Việt Nam nào xuất khẩu drone vào các thị trường khó tính sẽ phải đáp ứng các điều kiện hết sức khắt khe, mặt khác là thông tin tham chiếu quan trọng cho các cơ quan quản lý để thúc đẩy drone nội địa nắm giữ được công nghệ lõi.
--
Chú thích:
[1] Xem thông báo chính thức của FCC: https://docs.fcc.gov/public/attachments/DA-26-616A1.pdf
[2] https://english.www.gov.cn/news/202407/31/content_WS66aa3b06c6d0868f4e8e9a14.html
[3] Bằng sáng chế số: AU2022256157, cấp ngày 4/1/2024, do Cục Sở hữu trí tuệ Úc cấp. Bằng sáng chế do USPTO cấp: số US 11,898,690 B1, cấp ngày 13/2/2024, US 11,987,403 B2 cấp ngày 21/5/2024; US 18,460,668 cấp ngày 25/6/2024.
[4] https://www.theguardian.com/world/2026/may/10/defence-sovereignty-europe-builds-low-cost-weapons-drones
[5] https://www.reuters.com/world/india/india-plans-230-million-drone-incentive-after-pakistan-conflict-sources-say-2025-07-04/?
[6] https://www.reuters.com/world/asia-pacific/wary-security-issues-japans-government-moves-shut-china-out-its-drone-supply-2020-10-30/?
[7] Trong chiến lược "Defense Innovation 4.0", Hàn Quốc xác định drone và hệ thống không người lái là nền tảng của quân đội tương lai. https://www.mnd.go.kr/user/boardList.action?