Trên thế giới, hiện chỉ 32 quốc gia đang vận hành các nhà máy điện hạt nhân là có kinh nghiệm đào tạo nhân lực điện hạt nhân. Ở Việt Nam, cũng như nhiều quốc gia đi sau khác trên lĩnh vực này, chưa có nhiều người hình dung được nhà máy điện hạt nhân cần những nhân lực như thế nào, ở những vị trí gì, năng lực ra sao và số lượng bao nhiêu là đủ.
Trong khi đó, "quan trọng với nhà máy điện hạt nhân là con người, không có những con người đúng thì không thể vận hành an toàn nhà máy", theo TS. Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam.
Vậy để sẵn sàng làm việc ở nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1, ai sẽ là những con người đúng và có phẩm chất đúng?
Thiế kế minh họa: Ngô Hà
Nhân lực cho nhà máy điện hạt nhân, họ là ai?
"Thông thường, với một lò phản ứng công suất 1000 MW theo tiêu chuẩn của Nga thì mỗi lò cần khoảng 1.000 người được đào tạo bài bản, trong đó đội ngũ cốt lõi khoảng 200 đến 300 người, còn lại là đội ngũ kỹ sư, kỹ thuật viên và những người làm việc ở các hệ thống không trực tiếp lên quan đến vận hành tổ máy", TS. Trần Chí Thành cho biết. Nếu một nhà máy điện hạt nhân có hai lò phản ứng như dự kiến của Ninh Thuận 1, tổng số nhân lực sẽ vào khoảng 2.000 người.
Số lượng người làm việc tại mỗi lò phản ứng năng lượng theo các công nghệ khác nhau cũng xê xích ít nhiều. "Do đặc thù về công nghệ nên các nước phương Tây có thể ít hơn, tuy nhiên ít nhất cũng phải vào khoảng 600 đến 700 người", ông nói.
Công nghệ điện hạt nhân là một lĩnh vực đa ngành nên các vị trí việc làm trong nhà máy cũng rất đa dạng và liên quan đến những lĩnh vực ngành nghề khác nhau. Có hàng trăm vị trí việc làm trực tiếp với những hiểu biết chuyên sâu về vật lý hạt nhân, lò hạt nhân, thủy nhiệt, an toàn hạt nhân, cơ khí, hóa học, điều khiển tự động, hệ thống điện, công nghệ thông tin, an toàn bức xạ, kiểm soát chất thải phóng xạ, ... trong đó những vị trí việc làm cốt lõi và quan trọng bậc nhất của nhà máy là vận hành và điều khiển. "Trong nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng là trung tâm, trái tim của nhà máy", TS. Lê Văn Hồng, nguyên viện phó Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam và là một trong số những người Việt Nam đầu tiên học về công nghệ hạt nhân, nói.
Những người làm việc ở vị trí ấy trong một nhà máy điện hạt nhân chỉ chiếm khoảng 30 đến 40% tổng số nhân sự và chủ yếu ngồi trong phòng điều khiển. Vai trò của họ, theo TS. Lê Văn Hồng, nằm ở khả năng nắm bắt các tình huống hết sức nhanh nhạy, chính xác "Anh phải biết được hoạt động của toàn bộ nhà máy và đặc biệt là của lò phản ứng từng giây từng phút, phải tiên đoán được với những thay đổi cực nhỏ hiện tại thì sau đó diễn biến tiếp sẽ như thế nào và khi ấy các hệ thống khác hoạt động ra sao".
Thiết kế minh họa: Ngô Hà
Không phải ngày một ngày hai để một người có được sự hiểu biết sâu sắc và tư duy hệ thống, đủ sức nắm bắt hoạt động của một nhà máy có quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp, nhiều thành phần như vậy. "Nếu đào tạo một người đến trình độ cao nhất, làm việc trong những bộ phận cốt lõi nhất của nhà máy điện hạt nhân, ví dụ phòng điều khiển lò phản ứng, cũng phải mất trên 10 năm", theo đánh giá của TS. Trần Chí Thành, người cũng giống như TS. Lê Văn Hồng là cựu sinh viên công nghệ hạt nhân trường ĐH Năng lượng Moscow (MPEI).
Ngành công nghệ hạt nhân đòi hỏi những tiêu chí tuyển chọn nhân lực đặc biệt. Trên thực tế, sau khi hoàn thành chương trình đào tạo cơ bản, các kỹ sư công nghệ hạt nhân cũng chưa thể ngồi vào bàn điều khiển lò phản ứng mà cần được tiếp tục đào tạo trong các khóa học nâng cao, chuyên sâu, chuyên biệt để thi lấy chứng chỉ, thực tập tại các nhà máy. Yêu cầu thực hành cũng rất cao. Trong quá trình học ở Liên Xô trước đây, sinh viên học điện hạt nhân phải thực tập ở nhà máy nhiệt điện cuối năm thứ 2, sau đó tại nhà máy điện hạt nhân 2 lần: một lần sau năm thứ 4, một lần trước khi làm đồ án tốt nghiệp. Sau khi tốt nghiệp, các kỹ sư phải đi làm việc thực tế từ hai đến ba năm rồi mới được cấp giấy phép làm việc tại các nhà máy điện hạt nhân [1].
Các quốc gia khác như Mỹ, Pháp, Nhật Bản... cũng đào tạo nhân lực điện hạt nhân một cách cẩn trọng tương tự Nga. TS. Trần Chí Thành dẫn chứng "Hàn Quốc đào tạo nhân lực vận hành nhà máy Barakah cho UAE cũng theo công thức này và mất khoảng hơn 10 năm".
Dĩ nhiên, với một lò phản ứng cần gần 1000 người, sẽ bao gồm những vị trí ở các cấp độ khác nhau, không nhất thiết ai cũng phải trải qua quá trình đào tạo 10 năm. "Có thể lấy nhân lực tốt nghiệp một trường đại học, cao đẳng chuyên ngành, đào tạo bổ sung cho họ theo các khóa học và thi lấy chứng chỉ", TS. Trần Chí Thành nói.
Dù các kỹ sư, nhân viên kỹ thuật này không nhất thiết phải hiểu sâu về động học lò phản ứng nhưng họ cũng "phải biết nguyên tắc làm việc của an toàn hạt nhân, phóng xạ, an toàn bức xạ", ông lưu ý.
Những phẩm chất năng lực cần thiết?
Việc sớm hình dung ra những ai sẽ làm việc trong nhà máy điện hạt nhân và cần những năng lực gì sẽ giúp các chủ đầu tư nhà máy có được kế hoạch chuẩn bị hợp lý và dài hạn cho việc vận hành nhà máy sau này. So với những nhà máy năng lượng khác, một nhà máy điện hạt nhân sử dụng công nghệ thế hệ III+ có tuổi thọ rất dài với 60 năm và có thể gia hạn đến cả 100 năm. Vì vậy một quốc gia phát triển điện hạt nhân cần chuẩn bị đội ngũ nhân lực đa thế hệ đủ năng lực cần thiết để kế tiếp và bổ sung trọn vòng đời nhà máy.
Thiết kế minh họa: Ngô Hà
Những năng lực ấy rộng hơn cả khối kiến thức mà một người có thể thu nạp trong quá trình học tập, thực hành. "Một nhà máy điện hạt nhân cần tuyển người có năng lực làm việc tập thể, có thể tham gia làm việc trong các ê kíp", TS. Lê Chí Dũng, nguyên cục phó Cục An toàn và bức xạ hạt nhân, chia sẻ góc nhìn của mình. Thông thường, đội ngũ cán bộ, kỹ thuật viên làm việc trong nhà máy sẽ được phân theo các kíp, các nhóm theo ca để nhà máy có thể vận hành an toàn 24/24 giờ. Mặt khác, với một nhà máy bao gồm rất nhiều hệ thống phức tạp được kết nối với nhau, người làm phải có đủ năng lực và hiểu biết để làm việc trong nhóm và ngoài nhóm.
Nhưng để vận hành một nhà máy điện hạt nhân an toàn thì có điều đặc biệt quan trọng là "ý thức về văn hóa an toàn", ông nhấn mạnh và dẫn chứng từ lịch sử phát triển điện hạt nhân. "Tất cả các sự cố nặng về điện hạt nhân trên thế giới đều do những con người thiếu hụt về văn hóa an toàn gây ra. Nếu không có văn hóa an toàn thì điện hạt nhân hỏng ngay lập tức".
Sự gắn chặt với an toàn đòi hỏi thêm một phẩm chất quan trọng khác: ý thức trách nhiệm. Có thể có nhiều người cho rằng, ngành nghề nào cũng cần ý thức trách nhiệm, riêng gì điện hạt nhân. Tuy nhiên, "Điện hạt nhân đòi hỏi nhiều trách nhiệm hơn các ngành năng lượng khác, vì công nghệ bên trong nhà máy điện hạt nhân vô cùng tinh vi và phức tạp", giáo sư Nikolai Rogalev, hiệu trưởng trường MPEI, nhấn mạnh vào sự khác biệt này.
Không chỉ riêng người kỹ sư ngồi bên bàn điều khiển, tất cả những người làm việc trong nhà máy điện hạt nhân đều cần ý thức trách nhiệm cao nhất, khi điện hạt nhân đòi hỏi sự an toàn hầu như tuyệt đối. Bởi nói như TS. Trần Chí Thành "Mọi sự kiện có thể xảy ra trong nhà máy điện hạt nhân đều có thể liên quan đến an toàn. Từ một vấn đề hóa học, vật liệu cũng có thể liên quan đến an toàn, ví dụ như vỏ thanh nhiên liệu bị mất tính nguyên vẹn là vấn đề vật liệu, hóa học, vì khi đó, những chất phóng xạ bên trong (sản phẩm phân hạch) có thể thoát vào vòng tuần hoàn để ra ngoài. Đây cũng là vấn đề sự cố" [2].
Tất cả ý kiến của các chuyên gia của Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam về nguồn nhân lực đều gặp nhau ở một điểm: năng lực hiểu biết và ý thức trách nhiệm là yêu cầu tối cần thiết của những người làm việc trong nhà máy điện hạt nhân. Đó là bài học được rút ra từ quá khứ hơn 70 năm của điện hạt nhân thế giới.
Năng lực hạn chế dẫn tới xử lý sai lầm là nguyên nhân chính xảy ra Chernobyl, một trong những sự cố nặng xảy ra 4 thập niên trước mà đến nay nhiều người vẫn nhớ. "Nhân viên vận hành điều khiển lò vào rạng sáng 26/4/1986 thiếu hiểu biết sâu sắc về động học lò phản ứng, không hiểu về quá trình nhiễm độc Xenon (Xe) và Samarium (Sm) của lò phản ứng hạt nhân. Không hiểu biết thì mới kéo thanh điều khiển lên hết và cố định nó lại, không cho nó xuống nữa", TS. Trần Chí Thành phân tích. Do những nguyên tố mới sinh ra trong lò phản ứng và hấp phụ neutron nên lượng neutron bị tụt xuống, nhưng khi qua giai đoạn nhiễm độc, lò phản ứng hoạt động bình thường trở lại và neutron tiếp tục được sinh ra. "Lúc đó, thanh điều khiển đã bị rút hết ra ngoài, không cho xuống được nữa. Và chỉ trong vòng 4 giây đồng hồ, công suất lò tăng lên 300 lần, dẫn đến sự cố nổ hơi. Chernobyl xảy ra là do kém hiểu biết đấy".
Do mọi khâu và mọi vị trí trong quá trình vận hành nhà máy điện hạt nhân đều có thể liên quan đến an toàn nên năng lực giữ an toàn trong một hệ thống thống nhất hoàn chỉnh có ở khắp nhà máy, từ vòng ngoài đến vòng lõi phòng điều khiển. "Chúng ta biết rằng, giữ an toàn nhà máy điện hạt nhân cũng là phép thử cho quản trị một quốc gia, không chỉ cho mỗi chúng ta mà còn cho các quốc gia khác"- câu nói của TS. Đặng Thanh Lương, nguyên Cục phó Cục An toàn và bức xạ hạt nhân, hàm ý đến giá trị lớn hơn và trách nhiệm lớn hơn của một quốc gia có điện hạt nhân.
Với những tiêu chí năng lực đó, Việt Nam cần đào tạo những con người này ra sao?
(Kỳ 2: Việt Nam chuẩn bị gì cho nhân lực điện hạt nhân?)
Lường trước các kịch bản sự cố
"Các chuyên gia đầu đàn làm việc trong nhà máy điện hạt nhân phải hiểu các kịch bản sự cố gồm những cái gì, những sự kiện nào có thể dẫn đến sự cố. Hầu như là phải nghĩ đến tất cả các kịch bản sự cố mà trí tưởng tượng con người có thể nghĩ ra và đưa vào danh mục kịch bản sự cố.
Sau đó, các chuyên gia mới phân tích, có những kịch bản có tính xác suất ở mức độ thấp thôi, nhưng có những kịch bản xảy ra ở mức độ cao hơn nhiều. Có những kịch bản xác suất xảy ra thấp nhưng có thể dẫn đến sự cố nghiêm trọng, có những sự kiện chỉ làm ảnh hưởng đến một số thông số và vận hành, tùy thuộc vào kịch bản ứng phó được trang bị cho nhà máy. Phải nhập tâm để ngấm các vấn đề an toàn rồi, chuyên gia mới hiểu được những xác suất nào [có thể] xảy ra nhiều và thường xảy ra hoặc dẫn đến những sự cố rất nặng chẳng hạn. Phải hiểu rõ thì mới nghĩ được giải pháp ứng phó. Việc đầu tiên của họ là phải nỗ lực ngăn chặn tất cả diễn biến sự cố có thể xảy ra ở cấp độ nặng hoặc xác suất xảy ra cao.
Tất nhiên thời đại công nghệ hiện nay đem lại nhiều công cụ để phân tích diễn biến sự cố và đưa ra khuyến cáo, hướng dẫn... nhưng chung quy, con người phải tự ra quyết định".
TS. Trần Chí Thành, chuyên gia phân tích an toàn hạt nhân.
---
Chú thích:
[1] Nga tạo điều kiện đặc biệt cho các chuyên gia hạt nhân tương lai của Việt Nam (Ảnh), Sputnik Vietnam, https://kevesko.vn/20160405/1449595.html
[2] Đây là sự cố xảy ra ở nhà máy điện hạt nhân Đài Sơn (Taishan), Quảng Đông, Trung Quốc vào ngày 11/4/2021.